 | |
| Thắp ngon đèn lên thấy trắng phau |
Bài Thơ: Thắp ngọn đèn lên thấy trắng phau/Con cò mấp máy suốt đêm thâu/Hai chân đạp
xuống năng năng nhắc/Một suốt đâm ngang thích thích mau/Rộng hẹp nhỏ to vừa vặn
cả/Ngắn dài khuôn khổ cũng như nhau/Cô nào muốn tốt ngâm cho kỹ/Chờ đến ba Thu
mới dãi màu. Hoàn
toàn mô tả chuyện dệt vải vào ban đêm.
Dệt vải. Dệt vải là “đan” chỉ. Đan các sợi
canh vào sợi chỉ để được một tấm vải. Sợi canh là sợi chỉ dọc. Sợi chỉ là sợi chỉ ngang. Sợi chỉ ngang
do một cuộn chỉ gọi là cái suốt, chuyển động tự do quanh trục ở trong bụng cái
thoi, nhả ra. Khung cửi có 2 trục căn thẳng sợi canh ra. Trục phía trên từ từ
nhả sợi canh ra. Sau khi sợi chỉ đan với sợi canh thành tấm vải thì trục phía
dưới cuộn tấm vải vào. Sợi canh được định vị thẳng hàng dọc nhờ cái kết
trông giống cái lược. Mỗi sợi canh nằm trong một khe giữa 2 răng lược. Một bộ
phận nữa là go được
điều khiển nhịp nhàng lên xuống theo chuyển động bàn chân của người thợ dệt. Phía
trên, go treo vào mỏ con cò và go kia treo vào đuôi của nó. Phía dưới go cột
vào bàn đạp bên trái và go kia cột vào bàn đạp bên phải. Đạp bàn đạp bên trái
kéo go xuống, kéo theo sợi canh bên trái xuống. Con cò mổ xuống và đuôi nó dỉnh
lên, kéo sợi canh liền bên phải lên. Tất cả tạo khoảng trống giữa 2 sợi canh liền
kề để cái thoi
phóng qua. Cái suốt
ở trong bụng của cái thoi sẽ nhả sợi chỉ ra. Kế tiếp là chuyển động gược lại: Đạp
bàn đạp bên phải xuống, go bên kia kéo sợ canh bên phải xuống, đuôi cò cụp xuống.
Đầu cò ngửng lên, kéo go bên này lên, kéo theo sợ canh bên trái lên. Sợ chỉ bị “nhốt”
lại. Cái kết hạ xuống, nện sợi chỉ bị “nhốt” dính chặt vào tấm vải. Rồi người
thợ dệt đẩy cái kết lên để dệt tiếp sợi chỉ thứ 2. Một cái cung mà 2 đầu nhọn găm vào 2 biên tấm
vải để căn tấm vải ra. Thoi thì dài, thuôn như hình con chim én lao vào trong
gió. Bụng của nó thì rỗng chứa cái suốt. Bên hông thoi có một lỗ nhỏ để sợi chỉ
luồn qua. Khi thoi đưa, suốt tự do lăn tròn nhả sợi chỉ ra. Thoi kéo sợi chỉ
qua bên này rồi qua bên kia biên tấm vải. Dệt vải như thế chẳng có gì gợi dục cả.
Nhưng khi động não thì thấy cả bức tranh thuộc về sex, tức đề cập tới cơ quan
sinh thực khí nam nữ và mô tả tính giao của nó. Đây là đặc tính của thơ Hồ Xuân
Hương. Mỗi từ có 2 nghĩa để mô tả một bức tranh thường ẩn bên dưới là một bức
tranh mô tả về sex rất hay, rất hàm súc.
Đinh nghĩa sex. Trong bài “Dày Dày Sẵn Đúc Một Tòa Thiên Nhiên-Sex Xưa Sex Nay” đăng trong Blogongtampy
tôi định nghĩa “sex” vốn không có
trong tự điển tiếng Việt mà có trong tự điển Âu-Mỹ. Ý nghĩa bậc thấp, sex nói về
cơ quan sinh thực khí nam nữ và tính giao của nó. Ở bậc cao, “sex”có ý nghĩa mỹ thuật, nghệ thuật. Tự
điển tiếng Anh giải nghĩa “sex” là
làm cho thêm hấp dẫn, cho thêm thú vị, ví dụ to sex up a story with picturesque
details(làm cho câu chuyện thêm thú vị bằng một số chi tiết đầy màu sắc). Vi
dụ to sex up a story with picturesque details: Làm cho câu chuyện thêm thú vị
bằng 1 số chi tiết đầy màu sắc. Và cũng trong bài ấy, PGS TS Đỗ Lai Thúy phân
biệt 2 nhóm biểu tượng sex trong thơ của HXH.
Nhóm gốc cho ta biết ngay là tác giả đề cập tới sex. Nhóm biểu tượng phát sinh
phải động não mới nhận ra chúng chỉ cơ quan sinh thực khí nam nữ và tính giao của
nó.
Từ có 2 nghĩa trong thơ
của Hồ Xuân Hương. Đó
là đặc tính thơ của bà. Ví dụ tả cái bánh trôi nước, đèo Ba Dội, cái giếng, cái
quạt hết sức là những sự vật, sự việc thường tình ở chung quanh nhưng người ta
lại liên tưởng đến các cơ quan sinh thực khí nam nữ và tính giao của chúng. Có
từ thô thiển đọc lên thì người ta biết ngay bà nói đến những “cái đó” và “chuyện đó.” PGS, TS Đỗ Lai Thúy gọi những từ đó là “nhóm biểu tượng gốc” của sex. Những từ
khác phải động não và phải đặt vào bối cảnh toàn bài thơ thì người đọc mới hay
bà đề cập đến “những cái đó” và “chuyện đó.” Đó là “nhóm biểu tượng phát sinh.” Ví dụ trong bài “Hang Cắc Cớ” những từ in đậm cho ta biết ngay “những
cái đó” và “chuyện đó.” “Trời
đất sinh ra đá một
chòm/Nứt làm hai mảnh hỏm hòm hom/Kẽ hầm rêu mốc trơ toen hoẻn/Luồng gió thông reo vỗ phập phòm”. Trái lại trong bài “Đèo Ba Dội” thì không
ai nghĩ “cành thông” là cái của đàn ông và “lá liễu”là cái của phụ
nữ. Không ai nghĩ ra “cành thông cơn gió thốc” ở trên cao và “đầm đìa
lá liễu hạt sương gieo” ở dưới là hình ảnh tính giao. Đặt vào bối cảnh toàn
bài “một đèo, một đèo, lại một đèo/khen ai khéo tạc cảnh cheo leo/Cữa son đỏ
loét tùm lum nóc/Hòn đá xanh rì lún phún rêu/Lắt léo cành thông cơn gió thốc/Đầm
đìa lá liễu giọt sương gieo/Hiền nhân quân tử ai mà chẳng/mỏi gối chồn chân vẫn
muốn trèo” và phải động não ta mới nhận ra quân tử “trèo đèo.” Quân
tử thực hiện một quá trình mò mẫm khám phá thân thể người nữ từ đầu đến chân, “sờ
soạn” hết “đồi núi” này đến “đồi núi khác.” Quân tử và “đối tác” hết khám phá “cữa
son” rồi đến lượt khám phá “hòn đá.” Hai người trong cuộc thật
vất vả và tốn hao năng lượng để khám phá trong quá trình trèo đèo, cho đến khi họ
thực hiện tính giao(2 câu luận) thì cả 2 đã mùi mẫn lắm rồi: “Lắt léo cành
thông cơn gió thốc/Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo.” Cả 2 đi sâu vào yêu
đương, toàn thân rung cảm. Hai câu luận trong bài thơ Tự Tình cũng mô tả được
biên độ cảm xúc ái ân như thể: “Xiên ngang mặt đất rêu từng đám/Đâm toạt
chân mây đá mấy hòn.” “Xiên ngang mặt đất rêu từng đám” không có chi
là sex hết nhưng nó là đối với câu “Đâm toạt chân mây đá mấy hòn” nên ta
mới nhận ra tác giả mô tả sex. Hình ảnh cái linga, sinh thực khí nam, hiện ra. Do
đó “Đâm toạt” mới là từ mô tả tính giao. Phản ứng dây chuyền người đọc mới
nghĩ lại “rêu từng đám”là cụm từ mô tả sinh thực khí nữ và động từ “xuyên
ngang mặt đất” mới mô tả tính giao. “Xuyên ngang mặt đất rêu từng đám”
là hình ảnh giống cảnh đưa thoi trong bài “Đệt Cửi Đêm”: “Một suốt đâm ngang
thích thích mau.”Dựng phim sex ngày nay không bao giờ đạt được kỷ thuật diễn
tả yêu đương như vậy. Đọc và ngẫm nghĩ thì thấy thơ của bà đánh động được 5 “cữa
sổ của linh hồn” là tai-mắt-mũi-lưỡi-da. Năm giác quan sẽ làm thức tỉnh “trái
tim”ở đáy của tâm hồn(chữ Tâm). HXH không cần đưa hình cận cảnh “thô tục”
“trần truồng” của cơ quan sinh thực khí nam nữ như phim sex ngày nay để
đánh động cảm xúc. Bà dùng chữ nghĩa đặt trong khung cảnh thích họp cũng đánh động
được con tim. Đọc thơ của bà người ta rung cảm ái ân gấp nhiều lần hơn xem phim
sex có cảm giác thô tục. Theo định nghĩa “sex” trên kia thì thơ của bà có tính
nghệ thuật rất cao, tức sex theo nghĩa cấp cao.
Trở lại bài thơ Dệt Cửi Đêm. Bài thơ không có từ nào thuộc “nhóm biểu tượng gốc” của “sex.” Đọc lên
không có gì gọi là “sex” hết. Toàn nói về dệt vải ban đêm. Hiện diện trước mắt người đọc là tấm vải trắng,
con cò, bàn đạp, cái suốt, con thoi, khuôn khổ tấm vải. Thế mà khi động não thì
ta thấy tác giả mô tả cả một sự làm tình, cảnh ái ân. Các từ chỉ vật và sự vật
thường tình được dùng mô tả “sex”, trở
thành nhóm biểu tượng sex phát sinh. Hình ảnh đập vào tâm thức nói lên cảnh ái
ân là “Thắp ngọn đèn lên thấy trắng phau.”
Khi nhận thức “trắng phau” không phải
là hình ảnh tấm vải mà là hình ảnh thiếu nữ khỏa thân nằm phơi bày dưới ánh đèn
đêm đang đợi chờ người yêu đến thì người đọc bị động lòng nghĩ ngay đến cảnh ái
ân. Cụm từ “Thấy trắng phau” đầy hình
tượng nữ giới, con người và những bộ phận nhạy cảm giới tính của họ. Màu trắng,
ánh đèn đêm trong cảnh tịch mịch gợi cảnh phòng the, động phòng hoa chúc và đầy
nữ tính, tức đầy cái đẹp, cái tinh tế, cái lung linh dễ vỡ. Hình dung từ “trắng phau” đầy nữ tính đã từng HXH xử dụng
mô tả cái đẹp thấy ở nữ giới qua các bộ phận giới tính của họ như trong bài thơ
“Cái Giếng”: “Cầu
trắng phau phau hai ván ghép/ Nước trong leo lẻo một dòng thông.” “Cầu trắng phau phau hai ván ghép”gợi
cho người đọc nhận ra ngay hình ảnh hai cái đùi trắng khép lại hay hai cái môi
trắng của sinh thực khí nữ ghép lại. Trên đường khám phá “ngõ tới nhà ông” có cái “Giếng”lạ
lùng và cái cầu trắng phau phau có hai ván ghép. Cũng như leo đèo Ba Dội, người quân tử khám
phá ngõ nhà ông phải bước qua cái cầu trắng phau phau đó. Gợi hình sex thật tài
tình. Gợi được hình ảnh sex rồi thì các từ tiếp theo được người đọc hiểu theo
nghĩa thứ 2, nghĩa của film sex.
Lúc bấy giờ “con cò”
mà người trung gọi là con ác dùng để treo 2 cái go trở thành biểu tượng sinh thực
khí nam. Và cử động của nó “mấp máy” trên
tấm vải trắng, hình ảnh người trai động đậy trên cơ thể người gái, mô tả tính
giao. Tác giả mô tả cuộc truy hoan thâu đêm suốt sáng: “suốt đêm thâu.” Nhập đề giới thiệu không gian và thời gian cảnh ái
ân như thế thì thật là siêu. Từ đó các từ “bàn đạp”, cái “suốt, con thoi”, “khuôn
khổ tấm vải” lần lượt đi vào việc mô tả làm tình của đôi trai gái.
Cận cảnh các bộ phận nam nữ trong phim sex không mô tả được
chất lượng ái ân bằng bố cục biểu tượng sex của Hồ Xuân Hương(HXH). Con cò được
đặt để ở vị trí trên cao nhìn xuống tấm vải trắng là hình ảnh người tình ở bên
trên nhìn triều mến tình nhân ở bên dưới. Người tình quan sát nhất cử nhất động
từng li, từng tí, từng chi tiết trên cơ thể tình nhân, người mình từng yêu thương
say đắm. Tấm vải trắng nằm bên dưới là người tình khỏa thân sẵn sàng dâng hiến cho
người mình yêu. Bỡi thế “con cò” mới
mấp máy “suốt đêm thâu.” Trong tư thế
yêu đương, phân biệt giới tính trời cho được thể hiện rõ ràng. Phái mạnh có
tính chủ động, có xu hướng ở trên cao và ở tình trạng tỉnh táo mở mắt(con cò).
Phái yếu có xu hướng thụ động, ở phía dưới, thích vị trí nằm, thích nhắm mắt, ở
trạng thái tĩnh, mơ màng(tấm vải trắng). “Con
cò”, “tấm vải trắng” thể hiện đủ
tính chất giới tính đôi trai gái yêu nhau làm tình tôi vừa nói. Có lẽ HXH cũng
cảm nhận như thế nên mượn cảnh dệt vải đêm để mô tả bức tranh thứ 2 nói về ái
ân, tình yêu đương trai gái. Film sex chỉ cho cái động lòng mảnh liệt nhưng nhất
thời như trận mưa rào kiểu ăn bánh trả tiền. Làm tình trong film sex không có
chiều sâu về ân ái. Film không thể hiện tính lãng mạn trong ái ân. Thơ xủa XH đầy
ắp khao khát tình ái.
Hai câu thực nói lên thực trạng của đề tài: “Hai chân đạp xuống
năng năng nhắc/Một suốt đâm ngang thích thích mau” là 2 câu thực mô tả sự dệt vải ở nghĩa
thứ nhất. Ở nghĩa thứ 2 là mô tả thực hiện tính giao. “Con cò mấp máy” trên tấm vải trắng ở câu đề và thừa đề chỉ giới thiệu một cách tổng
quát thực hiện tính giao. Thực hiện tính giao được mô tả thực sự ở 2 câu “thực
đề này.” Con cò và bàn đạp là hình ảnh
người nam. Đường canh của sợi chỉ(sợi canh) và tấm vải trắng nằm ở phía bên dưới
là hình ảnh người nữ. Con thoi với cái suốt ở bên trong là hình ảnh sinh thực
thực khí nam. Cái khe mở ra khép vào giữa các sợi canh liền kề là hình ảnh sinh
thực khí nữ ở trên tấm vải trắng(cơ thể của người nữ). Tay người thợ dệt lia
cái thoi qua lại cái khe này là hình ảnh thực hiện tính giao. Đoạn mô tả của 2
câu thực đề đầy hình ảnh tính giao. Cảnh làm tình thấy rõ mồn một. Cử động của “cái khe” nhịp nhàng mở ra khép lại do
người nam(con cò và bàn đạp) thực hiện, gây ra. “Con cò” , “bàn đạp” và hệ
thống dây treo là hình ảnh của người nam điều khiển “cái khe.” Rõ ràng HXH có óc tưởng tượng phong phú. Càng nghĩ càng
thấy bài thơ rất hay, diễn tả được cuộc truy hoan như thực và chứa đầy tình cảm.
“Năng năng nhắc”là thái độ người dệt
nâng niêu chăm chuốt tấm vải, thái độ thăm dò tế nhị trong công việc thay vì
thô bạo trong hành động. Ở nghĩa thứ 2 cho thấy người nam tôn trọng nâng niêu
người nữ. Ở đây tôn trọng “cái của người
nữ”, cái khe. Người thợ dệt nâng
niêu tấm vải và cái khe mà con thoi từng luồn qua luồn lại. “Một suốt đâm ngang” là hành động trái với
cử chỉ ren rén, nhỏ nhẹ, vuốt ve của anh ta. Cái suốt là “Cái của anh ta” lại hành động đầy nam tính nói lên cảm xúc của nó
lên đến đỉnh điểm. Câu “Một suốt đâm ngang
thích thích mau” khiến người đọc liên tưởng đến 2 câu luận trong bài thơ “Tự Tình”: “Xiên ngang mặt đất rêu từng đám/Đâm toạt chân mây đá mấy hòn” trong
văn cảnh tương tự nói trên. Bài văn mô tả được chiều sâu của cảm xúc. “Thích
thích mau” cũng là loại mô tả cảm xúc, nói lên được sự cọng hưởng của người
nử, cảm xúc của người nữ. Tác giả mô tả thành công một cuộc truy hoan. Chỉ 2
bên tình nguyện và được tự do họp tác trong tính giao thì mới có truy hoan, ân
ái. Đọc đến đây nội tâm người đọc được kích thích mạnh. Người ta tưởng tượng
đôi tay trắng trẻo, ngọc ngà của người thợ dệt là hình ảnh tay của người nữ đưa
ra đón và nhận con thoi là cái của đàn ông triều mến. Tay đón, tay đưa suốt cuộc
“gieo thoi”, say sưa dệt vải dưới ánh
đèn đêm. Ở nghĩa thứ 2 là say sưa dệt tình trong không khí tịch mịch, êm ấm,
trong đêm sâu. HXH rất rành tâm lý phụ nữ. Một khi lên đến đỉnh điểm thì thẹn
thùng mất đi nhường chỗ cho yêu thương triều mến. Khoa sinh lý học cho biết lúc
đó oxytocin tiết ra rất nhiều. Nữ tính của họ trỗi dậy, ý chí dâng hiến lên cao,
xui khiến họ tự động sẵn sàng ôm ấp, tưng tiu, nựng niệu “cái của người nam” không hề thẹn thùng, ái ngại. Film sex ngày nay
cũng biểu lộ pha này một cách trực tiếp nên thô tục hơn cảnh “gieo thoi” mà HXH
mô tả.
Hai câu luận luận bàn
đề tài: ”Rộng hẹp nhỏ to vừa vặn cả/Ngắn dài khuôn khổ
cũng như nhau” nói lên
sự viên mãn công việc dệt cửi cho ra sảm phẩm cuối cùng là tấm vải. Ở nghĩa thứ
2 là viên mãn cuộc làm tình. Ở đây có 2 cặp thực hiện sự viên mãn. Con cò, bàn
đạp và hệ thống dây treo là hình ảnh người nam. Sợi canh và tấm vải là hình ảnh
người nữ. Cặp thứ 2 là bộ phận sinh thực khí của họ là con thoi và khe giữa 2
đường canh(sợi canh), qua đó cái thoi luồn qua, luồn lại theo nhịp tay đưa thoi
của người thợ dệt. Khổ tấm vải thì rộng hẹp nhỏ to đều vừa vặn cả. Kết quả thật
là viên mãn. Hệ thống con cò, bàn đạp,
dây treo, cái go cái kết ngắn dài khuôn khổ đều tương xứng hài hòa với
khổ tấm vải. Kích thước con thoi và cái khe “Rộng hẹp nhỏ to vừa vặn cả/Ngắn dài khuôn khổ cũng như nhau.” Ở
nghĩa thứ 2, mô tả kích thước cái của ông, cái của bà. Chúng nhỏ to/rộng hẹp,
ngắn dài/khuôn khổ thì vừa vặn y chang. Mô tả sự xứng đôi vừa lứa sinh ra tâm
lý mãn nguyện như vậy thì còn gì tuyệt hơn? Họ rất hài lòng đón nhận nhau. Họ
là cặp trai tài gái sắc. Thậm chí trời cho “cái” của họ cũng xứng đôi. Sự hưởng
thụ phải viên mãn thôi. Tả tâm lý như 2 câu luận trên đây thì tuyệt. Một lần nữa
ta thấy HXH rất rành tâm lý lứa đôi và thấy bà khao khát yêu đương, mong chuyện
chăn gối của trai gái luôn luôn được viên mãn từ thể xác lẫn tâm hồn.
Hai câu kết luận bài viết: “Cô nào
muốn tốt ngâm cho kỹ/Chờ đến ba Thu mới dãi màu.” Viên mãn như trên
thì cần nhưng chưa đủ. Muốn tốt thì phải “ngâm
cho kỹ.” Tác giả nhắc nhớ vải dệt rồi thì phải ngâm, phải nhuộm, phải hồ
thì dù có dãi dầu sương gió cũng giữ được màu sắc. Ở nghĩa thứ 2 là lời nhắc nhớ
cặp trai gái muốn giữ tình yêu được hương sắc lâu bền, nhất là cặp hiếm muộn, từng
khao khát kết quả ái ân sẽ sinh ra một thằng nhóc con dễ thương, thì nên “ngâm cho kỹ.” “Ba Thu”ở đây không những có nghĩa là 3 mùa Thu, tức 3 năm là lâu lắm
mà còn có nghĩa là 3 quí, 3 mùa, tức tròn 9 tháng. Chín tháng 10 ngày cưu mang
cực nhọc, như nhuộm vải, hồ vải, sẽ cho ra một thằng nhóc con xinh xinh. Kết luận
thật tài tình.
Từ mô tả chuyện dệt vải đêm mà từ ngữ của nhóm “từ ngữ sex phát sinh” vẽ ra bức tranh
hoàn hảo chuyện ân ái của một đôi trai tài gái sắc kết họp hài hòa trong mối
yêu đương. Bức tranh gợi cảm xúc nên có dị bản lấy tựa là “Vịnh Chức Nữ”(Xuân Hương Thi Cảo): “Mới thoạt dàn ra thấy trắng phau/Cái cò cót két suốt đêm thâu/Hai chân
dãi thẳng nâng nâng nhắc/một cái thoi đưa thoắc thoắc mau/Rộng hẹp dày thưa tùy
mặc ý/Ra vào khuôn khổ cũng như nhau/Cô như muốn tốt ngâm cho ký/Được nước vô
trong mới đậm màu.” Vũ Hồng Quân họa bài “Dệt Cửi Đêm” thành bài “Dệt Gấm
Thêu Hoa”: “Con cò mấp máy trắng phau
phau/Đèn đốt đêm tàn suốt mấy thâu/Cọt duỗi vào sâu co thụt vội/Thoi đưa đến đỉnh
giãn mau mau/Nhỏ to rộng hẹp vừa khung cửi/Khuôn khổ ngắn dài cũng giống
nhau/Muốn gấm nhung tươi ngâm cho kỹ/Vải canh chờ dãi sẽ nên màu.”
Đồng Diều, Sg VN, mùa Thu năm 2016, ongtampy. Mời xem video minh hoa và đọc thêm:
NHỮNG BÀI LIÊN QUAN.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét