RúChá PháTam Giang

GHI CHU: Sau bài viết có đăng hình ảnh chi tiết.

Một vùng sông nước trong lịch sử mà tôi mê say khám phá nay mới kiểm nghiệm tận mắt.

Ngay hồi còn học ở TiểuHọc tôi mê câu ca dao “Đường vô xứ Huế quanh quanh/Non xanh nước biếc như tranh họa đồ/Yêu em anh cũng muốn vô/Sợ truông Nhà Hồ sợ phá TamGiang/Phá TamGiang ngày rày đã cạn/ Truông nhà Hồ NộiTán phá tan/Đường vô muôn dặm quan san/Anh vô anh được bình an em mừng. ”nói lên đoạn đường ThiênLý xuyên Việt nguy hiểm này. Đến khi đọc sử XứĐàngTrong của ChuáNguyễn tôi mê chuyện quân sư ĐàoDuyTừ(ĐDT) xử dụng địa thế chiến lược này bảo vệ thành công chiến lũy NhậtLệ ở ĐồngHới ra làm sao. ĐDT xử dụng truông NhàHồ, phá TamGiang, tạo ra tuyến đường nội thủy(nối các con sông bên trong đất liền) đi từ phá TamGiang ở thành PhúXuân, thủ phủ thừa TuyênThuậnHóa(TTH) ra tới cữa Việt rồi tới cữa MinhLinh, sau cùng đến chiến lũy ở cữa Nhật lệ xuyên suốt 2 phủ TriệuPhong và TânBình của TTH một cách an toàn và bảo mật. Quân nhu không cần ra khơi chở ở ngoài biển dễ bị địch quân đánh cướp! Sáng hôm 02.04.2023 tôi có dịp lên đài quan sát ở RúChá quan sát toàn vùng phá TamGiang.

RúChá là rừng cây chá, rừng ngập mặn ở TảNgạn cữa sông Hương(tên cũ là LôDung thời ChiêmThành, KimTrà hay HươngTrà thời ÔChâu CậnLục). Đối diện với nó là cữa ThuậnAn. Người Pháp đã dựng đồn ở RúChá để bảo vệ cữa ngõ cựu kinh thành. Trong sách BảnĐồ HôngĐức, mục BảnĐồ ThiênNam TứChí LộĐồThư(vẽ đường đi về phía Nam) trang 93 có ghi chú “thủy tụ nội phá khoát”(TTNPK) ở phía trong và phía nam ghi chú “TưKhách hải môn”thông ra biển. Cữa này còn có tên là cữa “TưDung”mà năm 1069 LýThánhTông đánh ChiêmThành dừng chân rồi tiến vào Nam đánh bắt bắt ChếCủ(CC). CC dâng 2 châu ĐịaLý MaLinh sau trở thành phủ TânBình của ThừaTuyên ThuậnHóa(TTTH). Đến đời TrầnNhânTông ChếMân dâng 2 châu Ô và Ri sau thành phủ TriệuPhong của TTTH. Đời nhà Mạc kiêng húy (Dung) gọi cữa biển này là cữa TưKhách. Bây giờ tôi mới nhận ra địa danh ghi trong sử sách “ThủyTụNộiPháKhoát” là vùng nước lợ ở bên trong cữa ThuậnAn đời sau gọi là phá TamGiang. Nơi đây có 3 con sông là S. ÔLâu ở tận cùng phía bắc, S.Sịa, S.Hương ở phá nam đổ nước vào. Bị dải cát chặn lại nên nước lợ phải phá để thoát ra biển. Thuật ngữ “phá”có 2 nghĩa là chỉ chỗ nước lợ xé dải cát thông ra biển và vùng nước lợ ở bên trong(thủy tụ nội phá khoát?). Phá TamGiang ngày xưa là cữa Eo còn gọi là Yêu hải môn, Noãn hải môn, Nhuyễn hải môn(ĐạiViệt SửKýToànThư và HồngĐức BảnĐồ). Những tài liệu này nói cữa Eo sóng gió hung dữ và bị lấp lại, xé ra nhiều lần, Bỡi thế mới có câu “Sợ truông Nhà Hồ sợ phá TamGiang.”Truông NhàHồ là truông rậm rạp hoang vắng băng qua dải cát từ cữa NhậtLệ đến cữa MinhLinh(cữa Tùng) đến cữa Việt rồi tới cữa Eo, gọi là TrườngSa). Cữa Eo được đánh dấu ở phía bắc cữa TưKhách trong các tài liệu nói trên. Cữa Eo bị lấp cạn rồi thì cữa TưKhách là phá TamGiang và ngày nay cữa ThuânAn là phá TamGiang.

ĐạiTrườngSa TiểuTrườngSa(ĐaiViệt SửKý ToànTư). Sinh cảnh dải cát duyên hải, đầm, phá là nét đặc thù của duyên hai TrungBộ ViệtNam. Gió và hải lưu bồi đắp cát thành dải duyên hai(DDH). DDH ngăn một vùng nước biển bên trong thành ruộng úng thủy(HồngĐức BảnĐồ gọi là nê điền), đầm ví dụ Đầm ThịNại, Đầm CùMông, Đầm ÔLoan. Nước sông đổ vào đầm phải xé cữa để thông ra biển. Cái cữa biển đặt biệt này gọi là phá. Vùng nước bên trong cũng gọi là phá. Daỉ cát loại này lớn nhất và nổi tiếng trong sử sách là diải cát xuyên suốt 2 phủ TânBình và TriệuPhong từ cữa NhậtLệ tới chân đèo HảiVân. Một cái phá là cữa Eo ngăn cách nó làm hai đoạn ĐạiTrườngSa ở phía bắc và TiểuTrườngSa ở phía nam. Bản đồ ThuậnHóa(TH) trong sách HồngĐức BảnĐồ ghi 8 huyện của 2 phủ TânBình và phủ TriệuPhong(PTP) của TH. PTP có huyện HảiLăng, ĐanĐiền, KimTrà, TưVinh, ĐiệnBàn ở cực nam về sau thuộc thừa tuyên QuảngNam. Ngày nay có các địa danh HảiLăng, PhongĐiền, HươngTrà và các địa danh có chữ “Vinh” ở đàng trước chẳng phải nhà chức trách đặt tên tình cờ mà là do dư âm các địa danh xưa cũ như “HảiLăng”, “ĐanĐiền”, “KimTrà”, “TưVinh”?

Chuyến đi một lần nữa để tôi kiểm tra lại các ghi chú trên bản đồ ThiênNam TứChí LộĐồThư(bản đồ chỉ dẫn đường đi về phía nam đất nước) trang 93. Đối diện trong đất liền ghi ĐanĐiền huyện thì phía bờ biển ghi là cữa Yêu; đối diện ghi chú HươngTrà huyện là ghi chú cữa TưKhách; đối diện ghi chú PhúVinh huyện là ghi chú ChâuVị hải môn(có phải cữa sông AnCựu đổ vào đầm CầuHai?). Phía nam một chút có ghi chú Ải hải môn có phải là cữa CuĐê ở phía nam chân đèo HảiVân.

Trên Google Maps ngày nay ta nhận ra “Truông NhàHồ Phá TamGiang”là QL49 B và C Huế đi QuảngTrị. Đi du lịch là để kiểm lại những gì học ở trong sử sách. Thú vị biết bao! Ongtampy. Đọc thêm bài viết liên quan:

ĐườngVô XứHuế QuanhQuanh.