ThủPhủ TuyAn ĐịaHình XưaNay

CHU Ý: Sau bài viết đăng các hình ảnh.

Hôm 4.1.2023 đoàn CGSSPQN-PY du lịch đến thăm nhà cô NhânHoa, một người bạn của họ ở NgânSơn thuộc thị trấn ChíThạnh, cảm cảnh tôi nảy sinh viết bài này.

Du lịch là hưởng cái thú vui với giang sơn. “Năm ba chú tiểu đồng lếch thếch/Tiêu dao nơi cùng cốc thâm sơn/Nào thơ, nào rượu, nào địch, nào đờn/ Đồ thích chí chất đầy trong một túi. KẻSĩ NguyễnCôngTrứ.”Ca hát, đi chơi của CGSSPQN ngày nay là cách tiêu khiển có khác gì cách của tổ sư NguyễnCôngTrứ! Nhân chuyến đi rất thú vị tôi viết về thủ phủ của TuyAn.

Thủ phủ đặt ở nhiều nơi. ChíThạnh là một vị trí mới kể từ sau 1975. Thủ phủ cổ nhất của PhúYên là HộiPhú, thành cũ TuyAn, tiếp theo là Thành AnThổ cũng là thủ phủ của phủ TuyAn(TA) và bây giờ thủ phủ TA là thị trấn ChíThạnh.

Thủ phủ HộiPhú xuất hiện từ năm 1611, năm NguyễnHoàng cho VănPhong đánh ChiêmThành lập ra phủ PhúYên gồm 2 huyện ĐồngXuân ở bờ bắc sông ĐàRằng (ĐR) và TuyHòa ở bờ nam. Mỗi huyện gồm 3 tổng gọi đơn giản là tổng thượng, hạ và trung. Sau năm 1826 đời MinhMang, huyện mới có tên tổng. Ba tổng huyện ĐồngXuân là XuânĐài, XuânSơn và XuânVinh. Tên 4 tổng của huyện TuyHòa là HòaĐa, HòaLạc, HòaMỹ và thêm một tổng mới ở bờ bắc sông ĐR là tổng HòaBình(Địa Bạ PhúYên). Về tên gọi cổ nhất thủ phủ của PhúYên là ThànhPhúYên. Chương 18 HànhTrình TruyềnGiao ĐắcLộ viết về PhúYên. Tác giả ĐắcLộ viết “trong thành PhúYên, tĩnh lỵ cùng tên.”Tĩnh lị cùng tên nghĩa là tên tĩnh lị của PhúYên cũng là tên thành, ThànhPhúYên. Trong bản đồ thì ông ghi chú tên tĩnh lị là “Dinh Phoan”(DP). DP ở bờ bắc của một con sông lớn nằm ở giữa dinh PhúYên. Hai sông lớn khác thì ở bắc và nam con sông này. ĐắcLộ gọi đơn vị dinh của Chúa Nguyễn là tĩnh. Tài liệu về sau ta nhận ra “Phoan”nghĩa là Phú An. DinhPhoan là DinhPhuYên, cũng là ThànhPhúYên.

ThànhPhúYên ngày sau. Trên bản đồ gần đây của quân đội HoaKỳ như AMS(Army Map Services), hIndochina and Thailand AMS Topography, hay JmHenthorrn ghi địa danh “HộiPhú.”Tại vị trí này, Hội Phú, dân gian gọi là “ấp thành cũ ” hay ThànhCũ TuyAn. Thành mới sau này là Thành AnThổ nằm kề làng LongUyên và ở bờ bắc SôngCái ngày nay. Thành cũ thì ở bờ nam con sông này và bị sông xói lở.

Năm 1899, ThànhThái thứ 11 PhúYên có 4 đơn vị gồm 2 huyện và 2 phủ là huyện ĐồngXuân, huyện TuyHòa, Phủ TuyAn, phủ TuyHòa. Lị sở TuyAn ở Thành AnThổ. Lị sở TuyHòa trước ở làng ĐôngPhước sau dời về làng BửuTháp, nay là TP TuyHòa.

KiTô hữu PhạmĐìnhKhiêm là người nghiên cứu 2 cái thành cổ là DinhTrấn ThanhChiêm(DTTC) ở QuảngNam và ThànhCũ TuyAn(TCTA) ở PhúYên. TCTA là nơi sinh của AnRê PhúYên(ARPY). DTTC là nơi tử vì đạo của ARPY. ARPY không chịu bỏ đạo KiTô nên bị chúa NguyễnPhúcLan xử chém. Nay nhà thờ MằngLăng dựng tượng thờ ARPY. PĐK nghiên cứu trong sách vở và năm 1958 bỏ công khảo cứu trên thực địa kết luận HộiPhú, ThànhCũ TuyAn, là ThànhPhúYên hay DinhPhoan. Có một điểm còn thắc mắc là trong bản đồ của ĐắcLộ DinhPhoan ở phía bắc của sông nhưng thực địa HộiPhú lại ở phía nam sông bị sông xói lở làm gạch cũ, gạch còn bó hồ và đất đá, vết tích của một cái thành cũ, rớt vươn vải xuống sông. Các bô lão giải thích. Trước kia nhánh sông lớn ở trước mặt thành. Khi đập bổi SơnChà, đập đắp bằng cây lá cành chà chôm trộn với đất cát, ở chỗ núi SơnChà được dựng lên thì nước tràn qua nhánh nhỏ ở phía bắc thành. Nhánh sông lớn bị đoạt giang biến thành con sông chết. Một đoạn sông còn sót lại ngắn nhưng rộng và sâu đổ ra cữa TiênChâu, chỗ gần GànhĐáDĩa. Nhánh sông nhỏ ở phía bắc lớn rộng thành SôngCái xói lở thành. Thành phải dời qua AnThổ. Cách giải thích đó họp lý. Bằng chứng thấy trên bản đồ.

Các bản đồ nói trên chứng minh một cách cụ thể. Hiện tại Sông KỳLộ chảy từ thượng nguồn đến LaHai thì gọi là SôngCái(SC). Tới NgânSơn SC phát ra một nhánh nhỏ ở phía bắc và nhánh lớn ở phía nam làm xói lở bờ sông chỗ ẤpThànhCũ(HộiPhú). Cả 2 nhánh cùng đổ nước vào lạch nước biển gần chỗ BãiGànhĐỏ(BGĐ). Một khúc sông cụt rộng và sâu thì thông với lạch nước ở phía nam gần chỗ cụm núi GànhĐáDĩa(CNGĐD). Một giải cát bồi chạy từ BGĐ đến gần CNGĐD chỉ chừa một lối thoát ra biển như một cái phá. Đó là CữaTiênChâu. Còn ở chỗ NgânSơn có một nhánh sông cạn rẽ sang bên HữuNgạn tạo ra SôngPhườngLụa hay SôngLòGốm, chảy về ĐôngNam vào ĐầmÔLoan. Bản đồ nào cũng thể hiện dòng nước nhỏ nối nhánh sông lớn nói trên ở chỗ NúiSơnChà với nhánh sông cụt. Đó là hình ảnh dòng sông đã chết trước kia đã chảy trước mặt DinhPhoan.

HộiPhú còn có tên là HộiAn, thủ phủ của PhúYên. Sách ĐạiNam ThựcLục ChínhBiên thực lục các trận đánh giữa NguyễnÁnh với quân TâySơn trên địa bàn PhúYên có 16 lần nhắc tới địa danh HộiAn. Lúc đó người đọc nhận ra HộiAn là thủ phủ của PhúYên thời đó. Về sau địa danh HộiPhú được mô tả là ThànhCũ TuyAn. Nói HộiAn là HộiPhú sau này thì không sai. HộiAn, HộiPhú là PhúAn, là DinhPhoan, là ThànhPhúAn hay là thànhPhúYên.

NgânSơn ChíThạnh. ThànhPhúYên, ThànhPhúAn, DinhPhoan, HộiAn, HộiPhú là thủ phủ của PhúYên. NgânSơn ChíThạnh chỉ là làng. Làng NgânSơn nổi tiếng đẹp và giàu có, xứ sản xuất lụa danh tiếng ngày xưa. Âm hưởng để lại là CầuPhườngLụa. NgânSơn giàu có không những nhờ lụa mà nhờ gốm. Dòng gốm QuảngĐức nổi danh. Gốm gồm loại trơn và loại có tráng men. CầuPhườngLụa còn gọi là CầuLòGốm. Cảnh đẹp ở đây vì phong thủy. NgânSơn ở đầu một long mạch chạy ngoằn nghèo từ núi Aman tới GànhĐèn và GànhĐáDĩa. Hai bên có 2 dòng nước theo hộ tống. TảThanhLong là dòng SôngCái. HữuBạchHổ là dòng SôngPhườngLụa. Người xưa đến đây điểm huyệt để tán mộ phần. Núi Aman là long huyệt. Có tới 500 cái mộ cổ đủ màu sắc từ cổ xưa như mộ Chàm, kiểu mộ đời chúa và vua Nguyễn. Núi chỉ cao 800m nhưng sườn dốc ngược như một ngọn chủ sơn ở đây. Tôi có dịp lên đồi nghĩa địa NgânSơn ở phía tây QL1A ngắm nhìn ngọn chủ sơn này. Hôm 04.01.2023 tôi theo con lộ bêtôn ngược dốc bên hông nhà cô NhânHoa leo trèo lên dây ngắm cảnh. Dưới chân cái đồi này là con QL1A xe qua lại như mắc cửi, bên kia là dòng SôngPhườngLụa và bên trái là dòng SôngCái. Phố xá nhà cữa trải ra từ đây tới chân núi Aman. Cảnh đẹp thật. Tôi nhớ lại những bức tranh làng quê mà VõHồng đã mô tả trong các tác phẩm của ông. NgânSơn là quê hương của nhà văn VõHồng. Viết đến đây tôi không quên mô tả đây là xứ “Truông nhà Hồ, phá TamGiang”là một thứ địa hình giải cát duyên hải đặc sắc ở MiềnTrung. Nếu một giải cát, bán đảo PhươngMai, ngăn ĐầmThịNại khai tử cữa CáchThử thâm sâu vào ThànhĐồBàn, khai sinh ra cữa CảngQuiNhơn thì ở đây có giải cát ở bãi GànhĐỏ nói trên và giải cát nối cụm núi GànhĐáDĩa với núi chỗ cầu AnHải khai sinh ra ĐầmÔLoan. Vắng 2 giải cát này thì cụm núi ở GànhĐáDĩa trở thành CùLao MâyNước như trong HồngĐức bản đồ và chỗ ĐầmÔLoan là biển, SôngPhươngLụa không cạn như ngày nay.

NgảBa ChíThạnh ngày nay. Làng ChíThạnh thì được cái là còn đất rộng rãi nhưng không đẹp bằng làng NgânSơn. Làng này bây giờ xây dựng thành thị trấn ChíThạnh nhờ lấn đất vào thung lũng(TL) ở phía nam. TL giới hạn bỡi dãy núi hình cung ở phía đông cho ra nhánh tạo đèo QuánCau và dãy phía tây cho ra đèo Thị. TL nghiêng về phía bắc đổ nước ra sông PhườngLụa(SPL). Làng NgânSơn đất hẹp vì trái núi chỗ đèo Thị chặn ở phía tây, sông Cái chặn ở phía bắc, núi Aman và SPL chặn ở phía đông.

SPL từ Bắc chảy xuống Nam, tới ga ChíThạnh thì ngoặc sang ĐôngNam đổ nước vào ĐầmÔLoan. Tới đây đường xe lừa(ĐXL) từ TâyBắc chạy xuống, cặp kè chạy theo sông. Tới xóm ở chỗ mõm mũi của dãy núi hình cung phía đông nói trên, ĐXL đánh vòng theo mũi núi này rồi tiếp tục chạy về hướng ĐôngNam. Chỗ đánh vòng, ĐXL qua một chiếc cầu sắt bắt qua dòng suối dẫn nước từ thung lũng nói trên đổ vào SôngPhườngLụa.

QL1A từ Nam ra sau khi đổ dốc đèo QuánCau cũng chạy về TâyBắc, tới ga ChíThạnh. Tại đây hiện nay dựng lên cầu vượt đường xe lửa. Tại đầu cầu vượt phía nam có 3 lối đi. Lối lên cầu vượt để vượt qua đường sắt thì có 2 chiều. Lối chạy thẳng theo QL1A cũ, sau đó băng qua đường sắt thì có một chiều cho chiều BắcNam. Lối vòng qua Phải, chui qua cầu vượt đến gặp QL1A cũ thì có một chiều cho chiều Nam-Bắc. QL1A cũ ở đây có 2 ngả ba(NB). NB phía nam đường sắt là chỗ lối rẽ Phải gặp QL1A cũ. NB phía bắc là nơi đường tĩnh DT 543 từ đèo Thị xuống gặp QL1A cũ. Cầu vượt tạo thắng cảnh cho thị trấn này. Các công trình kiến trúc khác tiếp tục lấn xuống thung lũng phía nam.

Ngả Ba ChíThạnh ngày nay không cò là một ngả ba héo lánh nghèo khổ mà là nơi thị tứ. Thung lũng nói trên không còn là một thung lũng nghèo nàn ừ lâu bị bỏ quên nữa. Mùa Xuân năm 2023, Ongtampy.