TrườngBồĐề TuyHòa MộtChút LịchSử

Ghi chú: Có ảnh ĐạiHội đăng sau bài viết.

Có câu “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”thì cũng có câu “Dạy một giờ là thầy, dạy nửa giờ cũng là thầy ở một ngôi trường nào đó.”Nghĩ dạy vài giờ ở Trường BồĐề TuyHòa cũng là thầy trường này nên tôi mới đến dự ĐạiHội CựuHọcSinh BĐ hôm nay, 12.02.2023, theo thư mời và có bài viết về ngôi trường này.

Trường BồĐề TuyHòa & Nền TrungHọc ở

MiềnNam VN những ngày đầu tiên. Trường

BồĐề mở ra vào niên khóa 1957-58. Nghị định số 1.248-GD/HV/NĐ ngày 6-8-1960 của Bộ Quốc Gia Giáo Dục điều I viết: “Cho phép tĩnh hội Phật Giáo Phú Yên mở tại thị xã Tuy Hòa một tư thục Tiểu Học và Trung Học Đệ Nhất Cấp Việt Nam mệnh danh là “Tư Thục Bồ Đề” đặt dưới quyền điều khiển của ông Nguyễn Đãm sinh ngày 5-11-1935 tại Hòa Bình(Phú Yên). Tư Thục gồm 5 phòng học và được phép thâu nhận tối đa 300 học sinh ngoại trú mỗi buổi học.” Bộ Trưởng BQGGD Trần Hữu Thế ký tên.

Trước đó TrườngNguyễnHuệ PhúThứ TuyHòa mở vào niên khóa 1954-55. Niên khóa 1955-56 trường dời về TX TuyHòa và nghị định số 463-GD/NĐ ký ngày 20.6.1956 họp thức hóa và xác nhận tên trường. Điều thứ nhất nghị định nói trên viết: “Để họp thức hóa, các trường trung học thiết lập từ niên khóa 1955-56 tại Huế(ThànhNội), QuảngNgãi(tĩnh lị), BồngSơn(BìnhĐịnh), TuyHòa(PhúYên) nay được mệnh danh như sau: Trường TrungHọc HàmNghi, TH TrầnQuốcTuấn, TH TăngBạtHổ và TH NguyễnHuệ.” Năm này, năm 1955, Đệ Nhất ViệtNam CọngHọa(VNCH) ra đời. TrungHọc NguyễnHuệ TuyHòa và Đệ Nhất VNCH ra đời và phát triển song song.

Buổi ban đầu Trường BồĐề TuyHòa có các thầy trên danh sách(xin mở trường) và các thầy thực thụ dạy học(TTDH). Thầy TTDH là HuỳnhDiệu, HuỳnhTô và NguyễnBáQuát từ vùng KhángChiến trở về dạy học.

Lớp học đầu tiên học ở hội trường chùa Phường 3 rồi dời ra ngôi trường nới xây 4 phòng mái ngói ở vị trí Trường NguyễnVănTrỗi ngày nay. Khu phía đông của trường là khu gò mả đang giải tỏa để xây chợ TrungTâm. Gò đống hãy còn ngổn ngang ván đóng hòm của mộ bị lấy cốt. Nhớ lại thời đó bọn học sinh TrungHọc chúng tôi mê lấy ván hòm làm con cơ để cầu cơ hỏi người khuất bóng về chuyện tình duyên hay chuyện học hành thi cử. Tại góc ĐôngNam ngả tư HưngĐạo-TrầnBìnhTrọng người ta lập đàn tế âm hồn các ngôi mộ bị hốt cốt, khói hương đang nghi ngút. Đường TrầnHưngĐạo mới mở gọi là Đường Số 2 đang san lấp. Phía tây trường hãy còn cái lạch to tổ chảng là đoạn Sông Dinh mà thượng khẩu ở chỗ đình F3 chảy vòng qua phía bắc khu chợ TrungTâm để rồi đổ vào SôngChùa qua hạ khẩu ở chỗ ĐìnhPhúCâu. Bờ bắc SôngDinh, chỗ góc TâyBắc ngả tư DuyTân-LêLơi là đình f5, chỗ góc ĐôngBắc ngả tư LêLơi-NguyễnTrãi là trại tiếp cư người BắcDiCư vào Nam năm 1954.

Cấp lớp thì chỉ có Thất và Lục. Không nhớ mỗi cấp có mấy lớp. Niên khóa 1959-60 trường có cấp lớp ĐệTứ đầu tiên và có chừng 5, 6 người đậu TrungHọc ĐệNhấtCấp mở kỳ thi đầu tiên ở TuyHòa. Số học sinh này được TrườngNguyễnHuệ cho vào học lớp ĐệTam đầu tiên mở ra ở TuyHòa vào niên khóa 1960-61. Số học sinh này niên khóa 1961-62 thi TúTàiBán ở QuiNhơn và niên khóa 1962-63 phải vào NhaTrang học lớp ĐệNhất ở TrungHọc VõTánh. Mùa Hè năm đó(1963) Đệ Nhất VNCH bị lật đổ. Niên khóa 1963-64 họ vào ĐạiHoc và niên khóa này PhúYên mới có lớp ĐệNhất đầu tiên. Nền Đệ Nhất VNCH và nền TrungHọc (NTH) ở PhúYên nói riêng đã phát triển đến điểm hoàn chỉnh. TrungHọc NguyễnHuệ thì có lớp ĐệNhất. VNCH thì có trường KhôngQuân, HảiQuân, VõBị ĐàLạt, QuốcGia HànhChánh, các viện và trường đại học vay mượn chương trình của Pháp nay chuyển ngữ và Việt hóa hoàn toàn. Xin nói thêm NTH ở PhúYên khai sinh vào niên khóa 1945-46 với 4 cấp lớp là NhấtNiên, NhịNiên, TamNiên và TứNiên theo tên gọi của College de QuiNhơn thời PhápThuộc. Tên trường là Trường LươngVănChánh(TLVC). Trường lớp là trường TiểuHọc do người Pháp để lại ở góc ĐôngBắc ngả tư PhanĐìnhPhùng-LêLợi ngày nay, đối diện với PhủTuyHòa. Người đương thời gọi là TrườngPhủ. Sau đó tiêu thổ kháng chiến phá sập Trường Phủ và PhủTuyHòa. Trường LVC dời ra Thành AnThổ ở phủ TuyAn. Niên khóa 1949-50 ViệtNam DânChủ CọngHòa cải tổ giáo dục bậc TrungHọc chỉ có 3 cấp lớp là Lớp5, 6 và 7. Tên trường thì gọi đơn giản là Trường Cấp 2 kèm theo tên địa phương ví dụ như Trường Cấp2 LòTre, Cấp2 PhúLộc vân vân. Thời đó có phòng trào bài phong(phong kiến) đả thực(thực dân Pháp), không vinh danh ông này bà kia như gọi xã Hai, xã Ba, chánh Hai, chánh Ba hay ông LươngVănChánh. Trường LươngVănChánh mất hút từ đó.

TrungHọc BồĐề TuyHòa là một trường chuyển tiếp. Chuyển tiếp học sinh trường tư sang trường công lập. Ở vùng KhángChiến không có trường tư. Nhà nước mở ra bao nhiêu thì học bấy nhiêu. Học không được thì về vườn. VNCH thay chỗ VNDCCH ở MiềnNam VN mở trường công giới hạn bỡi ngân sách. Mỗi năm chỉ một ít học sinh học hết cấp TiểuHọc được vào ĐệThất trường công. Các học sinh còn lại thì vào trường tư không có rào cảng kể cả các học sinh cấp 2 vùng KhángChiến đủ mọi độ tuổi, đủ mọi cấp lớp đều được trường tư thu nhận để học tiếp mà “làm lại cuộc đời” như PhanXịa, TrầnThinh, LêNgọcKha, VõVănDuật, NguyễnTàiSoa, PhạmTâmTưởng, HùynhViĐức và vân vân. Học sinh trượt kỳ thi tuyển vào ĐệThất trường công thì học ĐệThất trường tư chờ năm sau thi vào trường công hay học hết cấp, đậu bằng TrungHọc ĐệNhất Cấp thì vào ĐệTam, đậu TúTàiBán thì vào ĐệNhất trường công. Bỡi thế, chế độ giáo dục rộng mở bao dung, mới sản sinh một thế hệ cựu học sinh(CHS) đông đảo nói là CHS của trường BồĐề hay của Trường NguyễnHuệ đều được cả.

Trường BồĐề TuyHòa ngang ngửa đóng góp nguồn nhân lực cho các nhà cầm quyền ở PhúYên trong các chế độ chính trị khác nhau đã qua. Ngay cả ngày nay trong bộ máy vẫn không thiếu người từng xuất thân từ trường BồĐề này. Cảm ơn các em tổ chức lễ hội để làm sống lại và vinh danh ngôi trường đáng kính đáng yêu.

Trường BồĐề TuyHòa là trường chuyển tiếp trường trung học từ vùng KhángChiến trước 1954 sang vùng VNCH sau 1954 với đủ thành phần thầy và trò như mô tả ở trên. Nếu gọi càng các trường Cấp 2 ở vùng KhángChiến là Trường LươngVănChánh xuất hiện từ năm 1950 thì trường BồĐề TuyHòa là Trường LươngVănChánh thời VNCH thì không ngoa, danh chánh và ngôn thuận. Nhưng sau 1975 không một trường trung học nào có thầy ở vùng MặtTrận GiaiPhóng MiềnNam dẫn học trò của minh về tiếp thu một trường trung học của VNCH ở PhúYên cả. Kết quả là không có hậu duệ thực thụ của một Trường TrungHọc LươngVănChánh ở PhúYên sau 1975. Trường BồĐề TuyHòa sau 1975 đổi tên thành Trường NguễnVănTỗi(TNVT). TNVT có thể tạm được gọi là hậu duệ của Trường LươngVănChánh xưa kia.

Sau 1975 có 2 trường CHUYÊN lấy tên LươngVănChánh. Trường THCS Chuyên LươngVănChánh thành lập ngày 05.09.1988 theo quyết định của UBND tĩnh PhúKhanh. HiệuTrưởng là NguyễnNgọcẢnh ở cơ sở trường Cấp 1 F3 rồi dời về số 05 đường LươngVănChánh. Trường THPT Chuyên LươngVănChánh tĩnh PhúYên thành lập theo quyết định số 267/UB ngày 23.10.1989 của UBND tĩnh PhúYên. Ngày nay ở PhúYên lại có cái gọi là TrườngChuyên LươngVănChánh tự đặt có bề dày lịch sử trên 75 năm(tính từ 1946) không giống một trường nào nói trên đây có “tờ khai sinh”(nghị đinh hay quyết đinh thành lập) cả. Học và dạy ở trường CHUYÊN thì sang. Người có địa vị ngày nay xuất thân từ Trường LươngVănChánh với 4 cấp lớp NhấtNiên, NhịNiên, TamNiên,TứNiên và xuất thân từ các trường Cấp 2 với 3 cấp lớp 5,6 và 7 khác hoắc ở vùng KhángChiến cũng là người sang. Nghĩ là sang nên họ bắt quàng làm họ để có cái trường có bề dày lịch sử trên 75 năm và có chữ CHUYÊN ở trong đó cho oai. Tội nghiệp cho danh nhân lịch sử LươngVănChánh để hậu sinh lợi dụng tên mình để cho oai mà quên việc bẻ cong lịch sử Nền TrungHọc tĩnh nhà!

Về ngôi trường cổ có tuổi đời có tới trên 75 năm ở PhúYên là TrườngPhủ do người Pháp để lại, nơi khai sinh ta TrungHọc LươngVănChánh năm 1946 thì bị tiền bối của các vị xưng là cựu học sinh TrườngChuyên LươngVănChánh ngày nay trên 75 tuổi, tiêu thổ kháng chiến mất rồi. Khi tôi vào học Trường VõTánh ở NhaTrang và vào học ĐaiHọc KhoaHọc/SưPhạm SàiGòn thấy các dãy nhà cổ giống trường Petrus Ký SaiGòn, giống Trường VõTánh NhaTrang mà tưởng tượng TrườngPhủ ở TuyHòa nói trên kia tiếc hùi hụi! Một ngày tháng đầu năm QúiMão 2023, Ongtampy. Sau đây là hình ảnh ĐạiHội CựuHọc Sinh BồĐề TuyHòa hôm 12.02.2023: