HàTiên ThắngCảnh

                 Bãi biển ở MũiNai

       Pháo đài ở đầu bắc cầu TôChâu

            Núi ĐáDựng hình thang

                       Lăng MạcCửu

                              Đông Hồ

Việt Nam có 3 đoạn bờ biển cao và khúc khuỷu. Gành, mũi, đầm, vịnh tạo ra nhiều thắng cảnh. Đoạn thứ nhất từ MốngCái đến HảiPhong. Đoạn thứ 2 từ QuiNhơn đến MũiDinh. Đoạn thừ 3 từ RạchGía đến HàTiên.

Ở hai đoạn kia núi non hùng vĩ, đầm vịnh hiểm hóc, gềnh mũi cheo leo. Đoạn HàTiên núi thấp nhưng vì là núi đá vôi và khí hậu phù họp nên cũng tạo ra nhiều thắng cảnh. Cảnh ở HàTiên được thi sĩ ĐôngHồ kết luận: “Hà Tiên núi không cao, rừng không rậm, ngắm vui mắt không chán trong lòng. Có một ít hang động của Lạng Sơn; vài ngọn đá chơi vơi ngoài biển; một ít thạch thất, sơn môn của Hương Tích; vài cảnh Tây Hồ; đôi nét Hương Giang; một ít chùa chiền của Bắc Ninh; lăng tẩm Thuận Hóa; vài bãi cát Đồ Sơn, Cửa Tùng, Long Hải.”

Cảnh đẹp ở HàTiên được MạcThiênTích mô tả trong 10 bài thơ HàTiên ThậpCảnh. Sau đây là các thắng cảnh được sắp xếp từ gần đến xa quanh trấn thành HàTiên và từ Bắc xuống Nam.

a-Bài BìnhSan ĐiệpThúy vịnh NúiBìnhSan(NBS). Trấn thành HàTiên ngửa mặt trông ra SôngGiangThành(SGT) và dựa lưng vào NBS như một bức bình phong. SGT từ bên Campuchia chảy sang. Triều nhà Nguyễn cho đào KinhVĩnhTế(KVT) chạy song song với biên giới Việt-Campuchia, nối sông ChâuĐốc vởi SGT. Điệp thúy có nghĩa là ngút ngàn, lớp lớp một màu xanh trập trùng. Chân núi có lăng MạcCửu, MạcThiênTích và các ngôi mộ dòng họ Mạc. Ở cữa hải khẩu của trấn thành HàTiên thì có hòn Tiểu KimDự và ĐạiKimDự là đảo tiền tiêu án ngữ bảo vệ thành.

b-TiêuTự ThầnChung vịnh chùa TamBảo. Năm 1695 MạcCửu(MC) lánh nạn nhà Thanh sang ChânLạp, xin định cư ở vùng MangKhảm(MK). Năm 1714 MC xin sát nhập  MK vào XứĐàngTrong của NguyễnPhướcChu. Mẹ của MC ở bên TQ sùng đạo Phật. MC về TQ đưa mẹ sang rồi xây chùa, đúc chuông vào năm 1730. Năm 1771 quân Xiêm và ChânLạp tràn sang tàn phá HàTiên. Năm 1772 NguyễnCửuĐàm phản công đánh ChânLạp, đưa MạcThiênTứ trở về HàTiên.

c-Bài KimDự LanĐào(KDLĐ) vịnh cảnh hòn KimDự.  Kim là vàng, dự là đảo, lan là ngăn chặn, đào là sóng to(đảo vàng ngăn sóng dữ). Năm 1831 BảoĐại cho sửa sang đồn lũy trên hòn KimDự nên nơi đây gọi là PháoĐài. Đối diện ở bờ bên kia là hòn TiểuKimDự. Người xưa làm cầu ván nối đảo với bờ, về sau làm bờ đá rồi san lấp. Nay cả 2 đảo đều nối liền với bờ.

d-Bài LộcTrĩ ThônCư vịnh cảnh xóm MũiNai. Lộc là nai, trĩ là mõm núi, thôn cư là xóm dân cư. Mũi Nai trông giống hình đầu con nai chìa mõm ra biển(nhà thơ ĐôngHồ). Xưa có tên là MũiNạy vì có núi PùNạy. Pù là núi, Nạy là lớn. Người Khmer nói trại thành  P’Nay hay BàNay. Người Việt nói thành Nai, Người Hoa nói thành Lộc(TrươngMinhĐạt). Núi trên MũiNai xanh tốt. Dưới chân núi là bãi cát thoai thỏai, nước trong. Có 2 bãi là bãi trước và bãi sau. Dân cư làm nghề chài lưới

e- Bài ThạchĐộng ThônVân(TĐTV) vịnh cảnh Thạch Động. Thôn là nuốt. Vân là mây. TĐTV có nghĩa là động đá nuốt mây vì ở 2 cữa hang đông tây thường có mây xuất hiện. TĐTV  nằm bên QL 80 HàTiên đi Campuchia. Từ hướng này mà nhìn, TĐTV trông  như là một khối đá vôi cao 80m nhô lên trên đỉnh đồi cao 10m, giống cái mũ lông của kỵ mã ngự lâm. TĐTV mọc trơ trọi giữa một vùng toàn đất đồi ở giữa cánh đồng.  Nhìn từ phía biên giới Campuchia thấy nó ở trên cánh đồng có cây thốt nốt.  

Trong hang động có chùa. Một lối thông lên đỉnh nhận ánh sáng nên gọi là đường lên trời. Trong động có hang sâu thăm thẳm như thông với vương quốc của vua ThủyTề. Trên vách hang loan lổ những đường nét như vết vẽ cô gái. Vì vây có câu chuyện ThạchSanh giết chằng tinh, bắn đại bàng, cứu công chúa, bị LýThông lấp cữa hang rồi về từ cõi âm ti. Truyện kể: “ThạchSanh(TS) là con trời đầu thai vào nhà tiều phu. Vợ chồng tiều phu mất, để lại búa thần hàng ngày ông đốn củi. TS  côi cút được LýThông(LT) kết bạn anh em. Vùng này có con chằng tinh(Trăn Tinh) phá phách. Dân làng lập miếu thờ và công nạp người cho nó ăn thịt. Đến lượt LýThông nạp mạng. LT xui TS đến miễu. TS dùng búa thần giết chằng tinh và lấy được bộ cung tên thần bằng vàng. LT lấy đầu chăng tinh nộp cho vua để vua gả cho công chúa. ĐạiBàn(ĐB) gắp công chúa về hang ThạchĐộng bị TS bắn bị thương. LT nhờ TS đi cứu công chúa. Đến hang ở ThạchĐông, TS cho công chúa thuốc mê đánh mê ĐB để giết rồi đưa công chúa lên khỏi miệng hang. LT lấp hang chôn chặt TS. TS bắt gặp hoàng tử của vua ThủyTề bị ĐB nhốt trong ngục. TS dùng cung tên vàng phá ngục cứu hoàng tử. Vua ThủyTề tạ ơn, tặng cho TS một cây đờn rồi đưa TS về trần gian. Hồn ChằngTinh và ĐạiBàn lập mưu hại TS, bèn lấy của cải của nhà vua bỏ vào nhà TS. Quan quân đưa TS về triều. LT hạ ngục TS. Từ lúc được cứu, công chúa trở nên câm. Từ ngục thất, TS gảy đàn trách công chúa và kể tội LT(đàn kêu tích tịch tình tang. Ai đem công chúa lên thang mà về). Nghe tiếng đàn, công chúa trở nên vui vẻ nói huyên thuyên. Vua lấy làm lạ cho điệu TS đến mới biết đầu đuôi câu chuyện. Vua hạ ngục LT.

f-Bài  ĐôngHồ ẤnNguyệt(ĐHÂN) vịnh cảnh ĐôngHồ(ĐH). ĐH là đầm nước mặn ở phía đông trấn. Đó là đoạn phình to của sông GiangThành. Đúng là Đầm hay là vũng. nhưng vì núi che chắn nên trông như một cái hồ. Phía hữu ngạn có núi NgũHổ, phía Tả ngạn là dãy núi TôChâu đổ bóng xuống hồ. Ở giữa hồ có cồn cát non. Đây là nơi giao thoa  3 nguồn nước giữa sông GiangThành, kênh RạchGía-HàTiên và đoạn sông thông ra biển(vàm sông HàTiên). ĐHÁN là trăng in xuống hồ.

g-Bài LưKhê NgưBạc vịnh cảnh thuyền đánh cá đỗ bến Vược ở phía ĐôngNam dãy núi TôChâu(fường ThuậnYên TX HaTiên). Lư là cá Vược, khê là rạch, ngư là thuyền chài, bạc là thuyền đỗ bến(nhà thơ ĐôngHồ). Bến Vược mằm trên rạch Vược có nhiều cá vược là loài cá chẽm lớn con. Rạch có 2 nhánh. Một thông với vàm ĐôngHồ ở phía bắc và nhánh thông ra biển ở phía nam, chỗ chân núi Gành. Ở chỗ hợp lưu 2 con rạch, rạch rộng ra như một cái hồ nơi đó có điếu đình(nhà câu cá). Dòng chảy quanh co. Phía tây có điếu đình của MạcThiênTích. Phía đông có khu dân cư.

h- Bài ChâuNam LacLộ(CNLL) vịnh cảnh Bãi Ớt cách trấn 22 dặm về phía nam(xã DươngHòa KiênLương). CNLL là cò về núi ngọc. Wikipedia dẫn GiaĐịnhThành ThôngChí mô tả núi ChâuNam: “Đỉnh núi tròn trịa, sườn đá lởm chởm, chạy thẳng tới bờ biển. Gành đá chênh vênh, vũng sâu bùn cát bọc 2 bên...Tương truyền nói MạcCửu lượm ở đây một viên ngọc lớn. Bên bờ ChâuNam có vực sâu là nơi qui tụ cá tôm chim cò”Wikipedia viết nói ĐạiNam NhấtThốngChí và NamKỳ LụcTĩnh ĐịaDưChí của DuyMinhThị viết tương tự. WIkipedia viết nói sách Monographie de la Province d’Hatien chép vắn tắt “Đồi ChâuNam trong cụm BãiỚt xưa che giấu một viên ngọc trai vô giá.”Wikipedia nói vẫn còn tranh cãi. Núi ChâuNam là núi ĐáDựng ở biên giới Campuchia(ĐôngHồ và HuỳnhCôngTín). HuỳnhCôngTín dẫn 2 câu thơ trong “ChâuNam LacLộ” của MạcThiênTích: “Luôn đường trở gót đi ra/Chân còn ThạchĐông, mặt là ChâuNam”Tức  ThạchĐộng ở gần ChâuNam(ĐáDựng)

i- Bài NamPhố TrừngBa(NPTB) vịnh cảnh bãi NamPhố. NamPhố là bãi ở phía nam, TrừngBa là sóng êm. NPTB là BãiỚt(thi sĩ ĐôngHồ). TrươngMinhĐạt nói NPTB không thể ở xa như vậy. Wikipedia nói TMĐ dẫn sách HoànVũKý của TĩnhSơn NguyễnThu chép “Tại bãi biển, từ tĩnh lị nhìn ra thì thấy, đó gọi là bãi Nam, tức tên trong mười bài vịnh, cảnh NamPhố TrừngBa là đó vậy.” Dẫn bài thơ nôm HàTiên ThậpCảnh TổngVịnh có 2 câu ĐôngHồ LộcTrĩ luôn dòng chảy/NamPhố LưKhê một mạch xanh. Tức ĐôngHồ, LộcTrĩ, NamPhố, LưKhê ở gần nhau. Dẫn bài văn tế ở vách tường phía tả lăng MạcCửu có câu “Cao nghiêm nhà trung nghĩa, BìnhSan TôChâu non chót vót, vĩnh viễn đời khói hương. ĐôngHồ NamPhố ánh trăng trong”TMĐ kết luận BìnhSan, TôChâu, ĐôngHồ, NamPhố phải ở gần nhau. NamPhố là bãi cát dài rộng nằm trước ĐạiTôChâu và TiểuTôChân, ở bên trái vàm sông HàTiên. Nơi có nhiều loài vạc kiếm ăn. Dân địa phương gọi là cồn QuayVạc.

j- Bài GiangThành DạCố vịnh cảnh tiếng trống canh ở đồn thú bên bờ sông. Giang thành là thành ở bên sông. Dạ là đêm, Cổ là tiếng trống. Đến đời MạcThiênTứ, một lũy đất được xây từ chỗ họp lưu kênh VĩnhTế đến núi ĐáDựng.  Ngày nay không biết đồn binh ở nơi nào. Có tác giả nói là ở chỗ họp lưu đó. Người khác bác bỏ vì nơi đó xa tới 20Km, MạcThiênTứ hàng đêm không thể cùng lúc nghe cả 2 tiếng trống và tiếng chuông chùa cảm xúc sáng tác “GiangThành DạCổ.”Đồn thú có lẽ ở chỗ vàm sông GiangThành đổ nước vào ĐôngHồ.

Mười cảnh trong HàTiên ThậpCảnh(HTTC) có cảnh còn tồn tại tới ngày nay, có cảnh mai một. Trận chiến 1771 tàn phá HàTiên. Một số sử liệu mất mát tạo ra những góc khuất. Một số cảnh trong HTTC bây giờ không xác định được ở nơi nao, gây ra nhiều tranh cãi như trên. Về thắng cảnh HàTiên ngày này còn phải kể đến là BếnTôChâu(bến phà và bến tàu) ở đối diện TX HàTiên hay hòn PhụTử ở trong biển. Một ngày tháng 10 năm 2022, Ongtampy.

Xem Youtube CaKhuc HaTien.

 

Posted in: