ở phía
đông dãy Nam TrườngSơn, kéo dài từ núi ChưMư(2050m) đến núi Chư
TupSa(1977m)-Chư YangSin(2442m), đến HònGiao(2020m) rồi đến
núi BiDoup(2287m). Ở núi ChưMư thì có 3 biên giới
PhúYên-ĐắcLắc-KhánhHòa. Ở núi Chư TupSa-Chư YangSin có 3 biên giới ĐắcLắc-KhánhHòa-LâmĐồng
và ở phía ĐôngBắc núi BiDoup có 3 biên giới LâmĐồng-NinhThuận-KhánhHòa. Vùng
này nổi tiếng trong văn chương và lịch sử. Đó là Xứ Trầm Hương và đất thám hiểm
của người Việt(Đội NộiPhủ SơnTrường của Văn Thế Nghị ở triều Chúa Nguyễn), của
ChuVănTiếp thời vua Nguyên và của người Pháp, ông Yersin. Nhờ bản đồ kỷ thuật
số Google 3 D và bản đồ quân sự chiếu cao độ núi non thung lũng lên thiết diện
phẳng thành những vòng cao độ để hình dung được địa thế, ngày nay sống trong kỷ
nguyên công nghệ 4.0 ta thử khám phá vùng này chỉ ở tại gia, trước màn hình máy
tính.
Bản đồ Jm Henthorn(JH) và Google Maps 3D. Bản đồ JH có các vòng cao độ cách nhau 100m được
tô màu khác nhau từng vùng. Màu vàng và vàng lợt(100, 200m). trắng có vạch(300m),
hồng(400-800m), trắng có vạch(900-1400m), đỏ(1500-2100m). Trên vòng cao độ
2100m là vùng tô màu trắng có vạch chỉ thấy ở đỉnh Chư YangSin và ở đỉnh
BiDoup. Google Map 3D thì có các vòng cao độ cách nhau 20m. Đối chiếu 2 bản đồ
ta hình dung được địa thế vùng này.
Có một thung lũng, thung lũng của sông Krong Bong(Google Map 3D),
ăn sâu vào rặng núi Đại Lãnh để tiếp giáp với thung lũng sông Krong Kno của đất
LâmĐông trước 1975 gọi là TuyênĐức. Thung lũng đó ở chỗ giữa núi Chư TupSa
& Chư YangSin. Thung lung là con đường từ ThủyXá lên HỏaXá xưa kia. Núi Chư
YangSin(CYS) ngăn chia 2 lưu vực sông Krong Kno(KK) ở LâmĐồng và sông Krong
Ana(KA) ở ĐắcLắc. KK phát nguyên ở sườn phía nam núi CYS chảy về Tây trong lãnh
thổ TuyênĐức rồi vòng lên Bắc vào trong lãnh thổ tĩnh QuảngĐức nay là tinh
ĐắcNông. Sông KA ở trong tĩnh ĐắcLắc thì chia làm 2 nhánh. Nhánh tả ngạn(phía
nam) gọi là sông Krong Bong(Gool Map 3 D). Nhánh hữu ngạn gọi là sông Krong
Pac(Google Map 3D) hay là Krong Pach(bản đồ JH). Hai nhánh hợp lưu ở buôn Krong
Bong thành sông Krong Ana(KA). KA cũng chảy về Tây như KK(bản đồ JH). KA chảy
qua LạcThiện, Ban MêThuộc trong lãnh thổ ĐắcLắc rồi vòng lên phía Bắc họp lưu
với sông Krong Kno ở Buôn Trấp thành sông Srepok chảy qua đồng bằng Ban Don rồi
vào sông MeKong. Chi lưu Krong Bong phát nguyên ở sườn phía tây núi Chư
TupSa(CTS) trong khi sông Krong Pach phát nguyên ở sườn phía nam núi Chư
Khon(CK). CK ở phía bắc CTS một chút.
Núi Chư TupSa(CTS) thể hiện trên bản đồ Jm Henthorn(JH) một vùng
màu đỏ(1500-2100m). Có 3 thung lũng hội tụ ở đỉnh vùng màu đỏ này. Một thung
lũng lớn và sâu chạy hướng TâyBắc-ĐôngNam. Đầu thung lũng thọt về Đông
một tí. Hai thung lũng kia hẹp và cạn hơn nằm trên tuyến TâyNam-ĐôngBắc nhưng
chân của chúng hơi lệch về Tây một tí. Tất cả có dáng hình mũi tên chỉa xuống
hướng ĐôngNam. Ba thung lũng chia vùng màu đỏ của núi làm 4 phần. Đỉnh 1977m ở
trong phần góc tư ĐôngNam. Đường biên giới chạy ở phía đông đỉnh này và sang
phần góc tư ở phía đông của vùng đỏ. Phần vùng cao độ 800-1400m(tô màu trắng có
vạch) rộng lớn hơn thì ở phía ĐắcLắc.
Hành trình thám hiểm Bắc Biên. Tức theo đường biên giới ở phía bắc. Hành trình bắt đầu từ chô 3
biên giới ĐăcLắc-LâmĐồng-KhánhHòa(Đoạn 1), chỗ đầu biên giới thung lũng từ
ĐắcLắc thọt vào dãy ĐạiLãnh tiếp giáp với LâmĐồng. Thung lũng có hình móc câu
từ Bắc chạy xuống Nam rồi quẹo sang Đông. Trên bản đồ Jm Henthỏn(JH) thấy thung
lũng mằm trong vùng cao độ tô màu hồng dưới 900m, rồi vào vùng cao độ 900-1400m(tô
màu trắng có vạch). Nằm ở đáy thung lũng là dòng chảy của sông Krong Bong. Đầu
tận cùng thung lũng là trái núi nằm hướng Tây-Đông với đỉnh 1720m vì thế nên
được tô màu đỏ. Bờ bắc của thung lũng là một dãy trái núi tiếp xúc với núi Chư
TupSa với đỉnh 1640m và 1440m(Google Map 3D). Bản đồ JH thì ghi trị số 1400m và
1200m nên nằm trong vùng màu trắng có vạch. Từ điểm 3 biên giới này chúng
ta theo đường biên giới trực chỉ đi lên phía bắc. Đường biên(ĐB) xuống dốc rồi
lên đỉnh 1640m. Tiếp theo là các đỉnh 1520m, 1480m, 1460m. Tất cả ở trên đường
sống được tô màu đỏ(Đoạn 2). Đường sống này ở trên bờ vực của một thung lũng
rộng lớn ở vùng cao độ trên 900m nên được tô màu trắng có vạch. Bờ đông của
thung lũng là phần đầu của dãy núi Chư Bong Gior chạy hướng TâyBắc-ĐôngNam
trong lãnh thổ huyện KhánhVĩnh. Dòng suối Lo, đầu nguồn của Sông Cái chảy qua
NhaTrang, nằm ở chân sườn phía nam của dãy núi Chư Bon Gior này. Một chút mô tả
về Sông Cái NhaTrang.
Sông Cái từ NhaTrang chạy lên thành DiênKhánh, tới thôn CảnhSơn ở
TâyBắc thành DiênKhánh thì chia 2 nhánh. Bên HữuNgạn là Sông ThácNgựa. Bên
TảNgạn là Sông Cho(bản đồ JH) hay sông Trô(bản đồ Google Map 3D). Chạy một chút
thì Sông ThácNgựa phát ra 2 nhánh. Bên TảNgạn là Sông Giang. Nhánh bên HưuNgạn
cho ra 2 suối. Suối BếnLội ở bên HưuNgạn và SuốiLo bên TảNgạn. Suối Lo nằm ở
chân dãy núi Chư Bong Gior như nói ở trên. Chạy lên TâyBắc tới núi Chư M’Tar,
sông Cho phát ra nhánh bên HữuNgạn gọi là Ea Chour(EC) cũng chạy theo hướng
ĐôngNam lên TâyBắc. EC nằm giữa dãy núi HònLiêng ở phía ĐôngNam và dãy núi
Chư M’Tar ở phía TâyBắc. Như vậy có 3 dãy núi chạy theo hướng ĐôngNam lên
TâyBắc là Chư Bon Gior, Hòn Liêng và Chư M’Tar. Nhánh còn lại ở bên TảNgạn gọi
là suối ĐôngHan(SĐH). SĐH cũng chảy theo hướng ĐôngNam-TâyBắc nhưng ở
sườn phía bắc của dãy núi Chư M’Tar. SĐH lại phát ra nhánh bên TảNgạn gọi là Ea
Ral(ER). ER tiếp tục chảy trong lòng thung lũng cao 200m(màu trắng) cho tới
tiếp xúc đầu nguồn sông Krong Pach chảy trong vùng cao độ 700m(màu hồng) đặc
trưng của cao nguyên BanMêThuộc. Dãy núi Chư M’Tar làm ranh KhánhHòa-ĐắcLắc.
Tiếp theo là đoạn biên giới thứ 3. Từ đỉnh 1460m, đường biên đi qua
các đỉnh núi 1420m, 1440m, 1560m. Queọ Trái lên hướng TâyBắc tới đỉnh 1840m nằm
đối diện với đỉnh Chư TupSa. Bên phía đông đường biên là thung lũng ở đầu nguồn
suối Lo và đầu nguồn Sông Giang. Tức ở đầu dãy núi Chư BonGior. Xuống dốc rồi
trèo lên đỉnh 1740m. Đỉnh này nằm trên một thứ “gờ”của một thung lũng, thung
lũng ở đầu nguồn của Sông Giang. Theo “gờ”này đường biên đến đỉnh 1720m. Đi hết
“gờ”thì quẹo Trái và xuống dốc. Lại lên dốc theo hướng lên TâyBắc đến đỉnh
1700m(Đoạn 4). Đường biên(ĐB) theo đường đỉnh hình cung của thung lũng
đầu nguôn Sông Giang. Bờ đông của thung lũng là đoạn đầu của dãy núi Chư
BonGior và dãy núi Hòn Liêng. ĐB qua các đỉnh 1640m, 1700m, 1720m, 1680m
ở trong vùng cao độ trên 1500m nên được tô màu đỏ(Đoạn 5). Đường biên đi đến
đường đỉnh cũng có dạng hình cung của một thung lũng thứ 2 kế tiếp ở phía bắc
đến đỉnh 1560m. Đường biên cắt đường vòng cao độ 1400m để đi vào vùng cao độ
dưới 1500m nên được tô màu trắng có vạch. Đường biên tới đỉnh 1360m thì ngoặc
sang Trái và xuống dốc theo sườn thung lũng ở phía tây(Đoạn 6). Đường biên tới
điểm dưới 1100m rồi leo dốc theo hướng TâyNam-ĐôngBắc lên tới đỉnh của 2 quả
đồi có độ cao hơn 1100m. Đường biên tiếp tục đi về ĐôngBắc rồi ngoặc Phải
theo sườn một quả núi hình cung ngửa mặt về phía tây leo lên đỉnh 1280m rồi
xuống dốc theo hướng ĐôngNam tới chân núi. Đường biên lại lên dốc theo sườn
phía tây của quả núi ở phía ĐôngNam lên tới đỉnh 1500m nên được tô màu đỏ. Núi
này ở đầu dãy núi Hòn Liêng(Đoạn 7). Đường biên quẹo Trái rồi ngoặc sang
Đông cũng ở trên đỉnh ngọn núi có đỉnh 1500m này để tới đỉnh 1400m, Theo sườn
phía bắc của núi, đường biên xuống dốc tới yên ngựa, nơi giáp ranh thung lũng
đầu nguồn Ea Chour chảy về KhánhHòa giáp với thung lung đầu nguồn sông Krong
Pach chảy về ĐắcLắc. Bây giờ thấy xuất hiện 2 đường vòng cao độ 800m ở phía
KhánhHòa và bên phía ĐắcLăc. Trên bản đồ Google 3D thấy đánh dấu đường biên
KhánhHòa-ĐắcLắc nơi yên ngựa này. Đường biên cũ trong bản đồ JH không qua yên
ngựa mà chạy thẳng theo hướng ĐôngNam lên TâyBắc theo dòng sông Krong Pach để
gặp sông KrongNăng lập điểm3 biên giới cũ ĐắcLắc-Khánh Hòa-PhúYên.
Trở lại đương biên mới. Đường biên lên dốc theo sườn phía nam
của quả núi ở phía bắc yên ngựa tới đỉnh 1260m. Đường biên ngã sang Đông đến
đỉnh 1230m rồi đi về ĐôngBắc(Đoạn 8). Đường biên tới đỉnh 1220m, 1120m, 1000m,
780m. Tất cả những đĩnh này nằm trên đường đỉnh hình cung ngửa mặt xuống
thung lũng Ea Chour. Đường đỉnh hình cung này nằm trong vùng cao độ trên 800m
nên được tô màu trắng có vạch. Trong thung lũng đầu nguồn Ea Chour xuất hiện
đường vòng cao độ 800m. Từ đỉnh 1000m đường biên đi xuống phía Nam, cắt đường
vòng cao độ 800m rồi tới đỉnh 780m(Đoạn 9). Lên dốc theo hướng ĐôngNam đến đỉnh
820m ở trên dãy núi Chư M’Tar rồi theo đường sống dãy núi này đi theo hướng
chênh chếch TâyBắc-ĐôngNam qua các đỉnh: 740m, 780m, 740m ở trên vùng cao
độ 300-800m được tô màu hồng. Tức là vùng vách núi của dãy TrườngSơn(Đoạn 10).
Nhắc lại trong bản đồ Jm Henthorn(JH) vùng cao độ 400-800m tô màu hồng là vùng
vách núi; 900m-1400m tô màu trắng có vạch là vùng cao nguyên DiLinh, ĐứcTrọng,
ĐơnDương; 1500-2100m tô màu đỏ là vùng cao nguyên LâmViên. Đường biên(ĐB) tiếp
tục đi trên đỉnh dãy núi này qua các đinh 760m, 640m, 560m, 740m rồi ngoặc Trái
xuống dốc đi theo hướng bắc tới đỉnh 680m. Đường vòng cao độ 400m xuất hiện ở
phía nam. Đường biên(ĐB) đi trong vùng trên 400m nên được tô màu hồng(Đoạn 11).
Tiếp tục ĐB xuống tới đáy thung lũng thuộc vùng sơn cước(300m) rồi ngoặc Phải
theo hướng ĐôngBắc leo lên quả đồi có đỉnh 320m. Chân đồi phía bắc của đồi này
thuộc vùng cao độ 200n là vùng đồng bằng(Đoạn 12). Lên dốc, ĐB tới đỉnh một
trái núi nằm trong đáy thung lũng theo hướng ĐôngNam-TâyBắc. Theo đường
đỉnh của trái núi này ĐB đi về TâyBắc qua các đỉnh: 400m, 500m. Trái núi nằm trọn
trong vùng trên vòng cao độ 300m nên được tô màu hồng. Giữa trái núi và dãy núi
Chư M’Tar là suối ĐôngHan(Đoạn 13).
Chúng ta vừa đánh một vòng thám hiểm Xứ TrầmHương núi rừng ở phía
Tây Khánh Hòa từ điểm cao ở núi Chư TupSa ngang bằng độ cao của cao nguyên
LangBiang( vùng tô màu đỏ), đến độ cao của cao nguyên ĐứcTrong-Đơn Dương(vùng
tô màu trắng có vạch), xuống vách của TrườngSơn(vùng tô màu hồng) rồi tới vùng
sơn cước(tô màu trắng có vạch) rồi về vùng đồng bằng(vùng tô màu vàng) trong
một cung đường biên giới rất ngắn ở phía tây thành DiênKhánh mà ngày xưa ông
Yersin muốn vượt qua để lên cao nguyên tìm địa điểm an dưỡng nghỉ mát cho người
Pháp nhưng vượt không được. Ông từng hỏi thuê người ở thành DiênKhánh dẫn đường
vượt qua cung đường, thì được trả lời là xưa nay không ai dám vượt qua núi rừng
ở phía Tây KhánhHòa này cả. Ông phải vào tận PhanRí mới có người dẫn đường vượt
qua vách TrườngSơn để đến DiDinh, ĐứcTrọng rồi vượt đèo Prenn khám phá ra cao
nguyên LangBiang. Sau đó người Pháp phải dùng đến 2 đoạn đường đèo mới lên tới
cao nguyên LangBiang là cung đường đèo NgoạnMục lên ĐơnDương và cung đường đèo
Prenn lên ĐaLạt. Vượt qua khỏi đèo NgoạnMục, cung đường ĐơnDương chạy ngoằn
ngèo rất lâu trong vùng có độ cao 1100m mới tìm được đường để vượt qua đèo
Prenn mà lên ĐaLat. Sau đó người Pháp lại lập tuyến đường sắt răng cưa leo trực
tiếp qua vùng trên 1200m rồi đi thẳng vào vùng cao độ 1500m chênh vênh(tô màu
đỏ) rồi vào thẳng phố phường ĐaLạt. Cung đường ngắn mà ta vừa mô tả trên đây ở
phía bắc KhánhVĩnh tiếp giáp cao nguyên LâmViên-ĐắcLắc tóm thâu tất cả núi rừng
từ đèo Bảo Lộc, lên DiLinh, ĐứcTrong, ĐơnDương và ĐàLạt hay núi rừng từ Krong
Pha lên ĐơnDương và ĐaLạt vào mỗi một vùng núi non của một huyện là huyện
KhánhVinh. Chốn TrầmHương này cheo leo bí hiểm là phải thôi. Đó là rừng núi “của
chốn ngàn năm cao cả thâm u-Nhớ Rừng của ThếLữ.”Cho tới năm 2004, thời đại
kỷ thuật số 4.0, người ta mới vượt cung đường này qua ngả đèo KhánhLê chỉ có
mỗi một sườn dài hun hút chạy một mạch dọc theo thung lũng suối BếnLội hiểm trở
để lên ĐàLạt. Khách du leo đèo như bay lên mây, vào chốn bông lai tiên cảnh.
Thấp thoáng khách thấy núi rừng ẩn hiện trong sương mờ, bên bờ vực thác đổ và
chốc chốc nhận ra cảm giác ù tai như đi trên máy bay vậy.
Tiếp theo chúng ta thám hiểm cũng ở Xứ TrầmHương nhưng ít bí hiểm
hơn là vùng ĐắcLắc-KhánhHòa-PhúYên ở phía tây núi ChưMư(Mẹ BồngCon) giáp ranh
với huyện thứ 2 của KhánhHòa là huyện NinhHòa. Đi hết trái núi nằm trong thung
lũng và ở chân sườn phía bắc dãy núi Chư M’Tar, đường biên(ĐB) ngoặc Phải đi
theo hướng ĐôngBắc tới các đỉnh: 500. 520, 560 trong vùng cao độ trên 300m được
tô màu hồng. Người ta thấy xuất hiện 2 đường vòng cao độ 400m ở phía TâyNam và
phía ĐôngBắc(Đoạn 14). Qua khỏi đỉnh 560m đường biên(ĐB) đi theo đường sống
hình cung của một thung lũng ngửa mặt về một nguồn của Sông Cái ở NinhHòa
qua các đỉnh: 660m, 820m, 920m(Đoạn 15). ĐB xuống dốc cắt đường vòng cao độ
300m tại 2 điểm và gặp QL26, tiếp tục lên dốc tới đỉnh 820m(Đoạn 16). Đường
biên(ĐB) theo đường sống của dãy núi chạy song với QL26, qua các đỉnh: 820m,
680m, 780m, 660m, 680m, 700m(Đoạn 17). ĐB chạy trên đường sống của 2 thung lũng
giao nhau. Một ngửa mặt về Đông và thung lũng kia ngủa mặt về Tây. Các đỉnh đi
qua là: 700m. 820m, 900m, 840m, 920m(Đoạn 18). ĐB đi xuống dốc, tới đỉnh 660m
rồi xuống thung lũng. Qua 2 đỉnh đồi 550m, ĐB ngoặc Phải leo lên đường sống của
một dãy núi chạy hướng TâyNam-ĐôngBắc và qua đỉnh 940m, 840m(Đoạn 19).
Ngoặc sang Trái đi theo hướng băc, xuống thung lũng rồi thẳng lên đỉnh
1060m(Đoạn 20). Ngoặc Trái theo hướng TâyBắc chạy trên đường đỉnh của một dãy
núi nằm trong thung lũng ngửa mặt về Đông qua đỉnh 1500m rồi đến đường sống của
thung lũng tại đỉnh 1720m(Đoạn 21). Ngã sang Đông đường biên chạy trên đường
sống của thung lũng qua đỉnh núi ChưMư sau khi qua các đỉnh: 1730m, 1820m,
1900m, 1980m là đỉnh ChưMư(Đoạn 22). Vòng xuống ĐôngNam đường biên đi trên đỉnh
ôm thung lũng phía bắc và qua các đỉnh 1760m, 1740m, 1780m, 1740m, 1680m,
1660m(Đoạn 23). Ngoặc Phải vòng qua đỉnh 1620m, Đường biên theo đường sống của
dãy núi chạy thẳng lên Bắc phân ranh ĐắcLắc-PhúYên. Cũng từ đỉnh 1620m nói trên
phát ra đường biên phân ranh PhúYên-KhánhHòa chạy theo hướng ĐôngBắc(Đoạn 24).
Đường biên PhúYên-KhánhHòa cũ ở bản đồ JH thì thấy từ đây chạy
thẳng sang Tây, tới trung lưu sông KrongNăng. ĐB gặp đường biên ĐắcLắc-KhánhHòa
cũ theo dòng Krong Pach từ ĐôngNam chạy lên họp lại làm điểm ba biên giới cũ ở
phía tây 3 biên ngày nay..
Trở về lịch sử. Núi ThạchBi là đây, là núi ChưMư hay MẹBồngCon.
ThạchBi không phải là núi ĐáBia thấp lè tè và ở sát mé biển không dùng làm móc
chia 3 thiên hạ được ai. Sách sử viết. Sau trận hạ thành ĐồBàn năm 1471 vua
LêThánhTôn phong vương cho BồTrìTri và phong 2 tước vương nữa cho nước HoaAnh
và nước NamBàn thành 3 nước để ràng buộc(sách ĐaiViệt SửKý ToànThư). Sách chỉ
viết có thế. Sách không nói NamBàn, HoaAnh ở đâu cả. Người biên tập sách sử cũ
sau này đem cái ý ThạchBi là nơi phân ranh ĐạiViêt và ChiêmThành như sử cũ nói
trên đây rồi tùy sự hiểu biết mà ghi chú. Khâm Định Việt Sử triều nhà
Nguyễn thì ghi chú:“...chia đất từ núi ThạchBi về phía Tây. Từ phủ
HoàiNhân theo đường thượng đạo đi mất 14 ngày thì tới nước ấy, tức là nước Thủy
Xá Hỏa Xá bây giờ. ” Học giả người ĐàngNgoài đời sau vẽ bản đồ
HồngĐức thì vẽ núi ThạchBi ở vị trí núi ĐáBia. ThiênNam TứChí LộĐồThư thì vẽ
ThạchBi khi thì ở chỗ núi ĐáBia ở PhúYên(trang 98) khi thì vẽ ở giữa NhaTrang
hải môn và CamRanh hải môn(trang 101). GiápNgọ BìnhNamĐồ thì vẽ núi ThạchBi ở
chỗ núi ĐáBia gần TràNông sơn và Răn Răn hải môn(trang 158). Ngồi tại thư phòng
mà viết mà vẽ thì chủ quan không đúng thực tế. Nhờ tường thuật của quan biên
thùy mà triều đình nhà Lê biết rõ biên cương móc giới. Triều đình biết rõ vị
trí núi ThạchBi ở đâu mặc dù chưa chiêm ngưỡng “dung nhan”. Lê Thánh Tôn chưa
chiêm ngưỡng “dung nhan” nhưng biết núi ở đâu và phán, phán lấy núi ThạchBi để
chia 3 thiên hạ. Nơi đó đúng vị trí của núi Mẹ BồngCon. Ngày nay người
lập bản đồ căn cứ địa thế mà phân. Đường đỉnh(ngọn núi và đỉnh dãy núi) và
đường đáy(sông suối) là đối tượng để lấy phân chia lãnh thổ. Họ lấy núi
ChưMư phân ranh 3 lãnh thổ PhúYên-ĐắcLắc-KhánhHòa. Từ NinhHòa trông lên thấy
MẹBồngCon đứng sừng sững như là cột mốc phân ranh 3 biên cương. Trước mặt bên
kia núi là nước HoaAanh, sau lưng là nước của BồTriTri và bên tay trái về phia
tây là nước NamBàn. Người ĐạiViệt thời Chúa Nguyễn và ViệtNam thời Vua Nguyễn,
nam tiến đến PhúYên chỉ thấy núi ĐáBia và lầm đây là cột móc phân ranh Chiêm-Việt.
Người ChiêmThành của vua mới BồTrìTri ngoảnh mặt nhìn lại giang sơn bị mất thấy
núi MẹBồngCon mới là cột móc. Núi ChưMư là nơi 3 biên giới trở về đúng lịch sử.
Câu chuyện lịch sử khác là ThủyXá-HỏaXá(TXHX) và núi BàNam. Theo
như sách MinhThựcLục viết về triều vua NamBàn Trai Á Ma Phất Am-CổLai mà vua Lê
Thánh Tôn phong để kế thừa triều TràToại-TràToàn bị diệt vong, thì
NamBàn(NB) là vùng đất đỏ Xích Khâm Bang Đô Lang Quốc ở BanMêThuộc(ĐắcLắc)? Sử
quan triều Nguyễn thì cho NB là đất ThủyXá-HòaXá thời triều Vua Nguyễn. Có 2
tài liệu viết vế TXHX, PhủBiên TạpLục(PBTL) của LêQúiĐôn và ĐạiNam Liệt Truyện
ChínhBiên(ĐNLTCB). Lê Qúi Đôn lúc làm hiệp trấn ở thành PhúXuân của Xứ Đàng
Trong được LuậnBình hầu VănThếNghị(VTN) kể chuyện vào núi lấy hương(trầm
hương). Quê của ông ở thuộc ThờiĐôn, huyện TuyViễn. Ông quản suất đội NộiPhủ
SơnTrường vào núi lấy hương. VTN kể từ nguồn AnLạc đến HàNghiêu, ĐấtCày, đèo
LaThai(LaHai) giáp PhúYên , đến sông Lôi, NướcNóng, ThượngNhà, rồi tới nguồn
HàLôi là chỗ các sách người man người đê ở, cọng 3 ngày. Từ đây thuê người man
dẫn đến chỗ ở của 2 vua ThủyXá HỏaXá của nước NamBàn mất 14 ngày. VTN kể tiếp
trong nước có núi BàNam rất cao lớn. Thủy vương ở phía đông núi, Hỏa Vương ở
phía tây núi.
Trong ĐNLTCB, đoạn viết về nước ThủyXá-HỏaXá đề cập quan trấn
TâyThành TrươngMinhGiảng ở ChânLạp tâu về triều đình Huế báo cáo của quan biên
phòng huyện SơnBốc nói về người ThủyXá(HỏaXá bị gọi nhầm) đến xin giao hảo với
trấn TâyThành. Từ đó lệnh cho PhúYên điều tra lại 2 nước Thủy Xá HỏaXá. Trong
số người được xét hỏi về nước HỏaXá ở phía trấn TâyThành có tên Liệt(TL). TL kể
bọn họ đi từ phía đông huyện SơnBốc 15 hôm thì tới chỗ của quốc vương HỏaXá.
Phía Đông giáp ThủyXá, Tây giáp huyện SơnBốc, Nam giáp man Đen Đen, Bắc giáp
man Lai. Chỗ ở của quốc vương cách ThủyXá 3 ngày đường. Tên Kế và tên Mạt thì
kể chổ ở của quốc vương HỏaXá 3 mặt giáp núi, một mặt có cánh đồng rộng 100 nhà
dân. Về phía đông, tĩnh PhúYên phái bá hộ và bọn Lê Văn Quyền ở đồn
PhúcSơn(CủngSơn ngày nay) đi sứ lên ThủyXá ban phẩm vật cho vua ThủyXá và điều
tra nước HỏaXá. Bọn Lê Văn Quyền kể. Đến ThủyXá mướn người dẫn đường đến HỏaXá.
Trên đường đi thấy nơi có 2 quả núi rất cao có hình thể như nóc nhà nước chia 2
bên chảy xuống. Núi này làm ranh giới ThủyXá-HỏaXá. Từ đây đi chừng 2 ngày
đường thì đến chỗ ở của Quốc Trưởng Hỏa Xá. Thấy nơi đây có 3 mặt là núi. Một
mặt là cánh đồng rộng. Trích đoạn tài liệu lịch sử để nghĩ lưu vực sông Krong
Ana, Krong Kno là lãnh thổ ThủyXá-HỏaXá, ChưYangSin-ChưTuSa là núi BàNam. Ba mặt
là núi, một mặt là cánh đồng là cách nhìn của người ở huyện SơnBốc đến từ đồng
bằng Ban Đôn ngược dòng Krong Kno lên HỏaXá. Bên phải của họ là cao nguyên từ
Campuchia thọt vào tĩnh Quảng Đức(nay là ĐắcNông) tới núi NamNung, núi Nam
JerBri, núi Chư NamGiang, buôn Bubơ DarkNong(bản đồ JH) hay vùng khu bảo tồn
NamNung ở phía bắc NhânCơ, GiaNghĩa(bản đồ Google Map 3D); trước mặt họ là cao
nguyên LangBiang và bên trái là núi ChưYangSin.
Tài liệu lịch sử còn để thấy một người Việt rành rõi đất này là
ChuVănTiếp(CVT). CVT hùng cứ đất SơnHòa ở PhúYên chống TâySơn 9 năm(1773-1782)
rồi mới đốt trai(địa danh Trại Cháy?) đem quân vào cứu GiaĐịnh năm 1782. Bị
TâySơn chặn ở thành DiênKhánh thì CVT đi đường nào? Phải chăng qua con đường
tìm trầm của VănThếNghị? Trở về phía nam. Mời thám hiểm Nam Biên.
Hành trình thám hiểm nam biên.
Cũng bắt đầu ở chỗ ba biên giới ĐắcLắc-KhánhHòa-LâmĐồng. Đoạn
1: Từ đỉnh 1720m đường biên(ĐB) đi về ĐôngNam qua các đỉnh 1520m, 1540m, 1520m,
ngoặc Phải xuống Nam tới đỉnh 1620m. Tiếp tục xuống Nam trên đường sống qua các
đỉnh 1680m, 1760m(Đoạn 2). Tiếp tục xuôi Nam, ĐB qua các đỉnh 1760m, 1720m,
1640m, 1660m, 1580m(Đoạn 3). Ngoặc Trái ĐB chạy trên đường đỉnh hình cung qua
các đỉnh 1580m, 1780m, 1800m(Đoạn 4). Chạy theo hướng ĐôngNam rồi ngoặc xuống
Nam qua các đỉnh 1940m, 2000m, 2000m(đỉnh HònGiao), 1980m(Đoạn 5). Ngoặc Phải
đi về TâyNam, đường biên đi qua các đỉnh 1960m, 1880m, xuống dốc
tới đỉnh đèo KhánhLê ở độ cao 1660m rồi lên dốc tới đỉnh 1840m(Đoạn 6). Ngoặc
Trái đi hướng ĐôngNam qua các đỉnh 1820m, 1800m, 1800m. Tại đỉnh này phát ra
đường biên phân ranh LâmĐồng với NinhThuận và đường biên phân ranh
KhánhHòa-NinhThuận(Đoạn 7). Đường biên KhánhHòa-NinhThuận chạy về Đông qua đỉnh
1900m. Đường biên LâmĐồng-NinhThuận chạy về Tây trên đường sống qua các đỉnh
1840m. 1880m. (Đoạn 8). Ngoặc Trái đi xuống Nam trên đường đỉnh qua qua các
đỉnh 1480m, 1580m, 1880m, 1680m(Đoạn 9). Ngoặc Phải đi về TâyNam trên đường
sống qua các đỉnh 1700m, 2000m(Đoạn 10). Ngoặc Trái đi về ĐôngNam theo đường
sống ở phía đông núi BiDoup cao 2287m(Đoạn 11). Trở về Đường biên
KhanhHòa-NinhThuận. ĐB trực chỉ xuống phiá nam theo dòng đầu nguồn sông
PhanRang(Đoạn 12).
Một vòng thám hiểm trên giấy, giấy bản đồ quân sự có vòng cao độ,
và trên màn hình máy tính, máy thời kỷ thuật số công nghiệp 4.0, hình ảnh núi
rừng vùng 3 biên này hiện lên mồn một như thực ở ngoài thiên nhiên. Một khối
núi to tổ chảng thay vì dãy núi “mỏng manh”như ở Bắc KhánhVĩnh, thọt ra từ đây,
điểm 3 biên giới. Khối núi sừng sững nhô lên như “nóc nhà” của một tòa lâu đài.
Khối núi chạy hướng TâyBắc-ĐôngNam tới đối diện với vịnh CamRanh sâu
hoắm. Sơn thủy thật hữu tình. Cảnh này ngày xưa chắc gợi nhiều hứng thú cho nhà
thám hiểm Yersin. Ông đã nhớ quê nhà của ông ở trên dãy núi Alpes phân ranh
Đức/Pháp/ThụySĩ. Trên khối núi có HònBà cao 1574m tô màu đỏ ở Tây Suối Dầu mà
Yersin từng lập trại mát. Mái “nóc nhà”thì không đều. Mái ĐôngBắc rộng
thênh thang và choài ra. Mái tây thì hẹp lại và dốc ngược. Đường đỉnh của khối
núi làm ranh KhánhVĩnh/KhánhSơn. KhánhSơn nằm lọt thỏm vào một thung lũng nhỏ
có nhánh bên tả ngạn của Sông Cái PhanRang chảy hướng Đông-Tây hới chếch về
TâyBắc một chút. Bờ Nam của thung lũng là ranh KhánhHòa-NinhThuận. Các nhánh
bên HữuNgạn của sông Cái chạy dựng đứng theo hướng ĐôngNam-TâyBắc trong thung
lũng hẹp và dốc ngược ở phía Đông núi BiDoup. Hợp lưu các nhánh đầu nguồn này
thành SôngCái PhanRang(SCPR). SCPR chảy xuống phía nam, ngoặc Trái sang ĐôngNam
chảy ra cữa NinhChữ.
Mô tả núi rừng hùng vĩ ở đây còn phải nhắc tới khu vực đèo KhánhLê.
Đây là đoạn miền xuôi ăn sát vách cao nguyên LangBiang. Đường đèo chỉ có mỗi
một sườn chạy hun hút một mạch từ độ cao vùng sơn cước dưới 300m thẳng tới mép
của cao nguyên LangBiang ở độ cao trên 1500m tô màu đỏ ở bản đồ JH. Du khách có
cảm giác như bay lên mây như mô tả trên đây. Đoạn này ngăn chia KhánhVĩnh Bắc
với 3 dãy núi “mỏng manh” Chư M’Tars, HònLiêng, Chư BonGior và KhánhVĩnh Nam
với khối núi đồ sộ như mô tả.
Trở về lịch sử đoạn Yersin khám phá LangBiang. Núi rừng cao nguyên
hấp dân Yersin khám phá. Ông tìm người ở thành DiênKhánh(DK) dẫn đường vượt
TrườngSơn thì được trả lời là xưa nay không ai dám vượt qua núi rừng ở phía tây
thành DK. Người ta chỉ ông vào PhanRí thì tìm được người. Ông vượt TS tại đây 2
lần. Năm 1891 vượt bức tường ngăn chia đồng bằng với cao nguyên từ cao độ 300m
lên 800m(vùng màu hồng ở bản đồ JH). Bắt đầu từ làng người Chăm Kalon ở chân
núi PhanRí, đi về TâyBắc đến Taly, Tala là vùng phụ cận DiLinh. Yersin trở về
NhaTrang. Lần thứ 2 vào năm 1893 trong đợt thám hiểm đợt thứ 2 trong năm đó.
Cũng bắt đầu leo núi từ làng Kalon nhưng trực chỉ lên Bắc và leo dốc liên tục
đến làng người Thượng LaoQuan ở trên cao nguyên. Làng này nằm sát cạnh làng
người Chăm, làm lúa nước và nói được 2 thứ tiếng Thượng và Chăm. Sau đó đoàn
thám hiểm vượt dòng ĐaNhim lên tới làng Rioung. Hoãn cuộc thám hiểm LangBiang,
đoàn quay xuống phia TâyNam đến vùng DiLing rồi về TánhLinh. Yersin vượt
TrườngSơn ở chỗ đèo NgoạnMục 2 lần. Lần đầu trong hành trình khám phá đợt 3 năm
1893. Yersin đi một vòng từ TánhLinh trực chỉ lên Bắc, vượt qua sông ĐồngNai,
lên núi Tadoung, đến Riuong. Theo dòng DaTam qua đèo Prenn lên cao nguyên
LangBiang, tới DanKia vòng xuống TâyNam về lại Rioung. Từ Rioung đoàn tới thung
lũng ĐaNhim rồi vượt đèo NgoạnMục về PhanRang. Vượt qua đèo này lần thứ 2 cũng
trong đợt 3 năm 1893 ấy.Vào tháng 9 năm 1893 từ NhaTrang ông trở lại PhanRang,
lên cao nguyên kiểm tra lại kết quả khảo sát. Qua đèo này lần thứ 3 vào năm
1894(MaiTháiLĩnh, NguyễnHữuTranh, TrươngNgọcXán). Bài viết có đoạn này “Yersin
từ NhaTrang đến DanKia bằng một lộ trình mới. Lộ trình này tách xa dần con
đường cái quan, men theo gần vùng núi, băng qua các thung lũng được vạch nên
bỡi các chi lưu của sông PhanRang.”Đọc đoạn văn này hồi đó tôi không mườn
tượng được vùng Yersin đi qua. Ngày nay nhờ có bản đồ quân sự có đường vòng cao
độ mô tả địa hình và bản đồ Google Map 3D thì cảnh tượng rõ như ban ngày. Mô tả
trên đúng chan lộ trình tuyến đường tĩnh DT 656 từ BaNgòi đi về TâyBắc, lên
đèo, vào thung lũng KhánhSơn, đi cặp kè theo chi lưu đầu nguồn TảNgạn SôngCái
PhanRang rồi vào Sông Cái PR, gặp QL 27B từ phía bắc DuLong chạy tới. Cả 2 gặp
QL27 từ đèo NgoạnMục chạy Xuống. Rõ ràng con đường tiền thân của DT 656 đã là
dấu mòn của người xưa cũ đã dùng. Hồi ấy men theo “vách” cao nguyên LâmĐồng ở
phía đông đường biên LâmĐồng-NinhThuận, Yersin không thể vượt qua đoạn núi rừng
này. Ông đi về Tây đến KrongPha đèo Ngoạn mục. Bài viết nói Yersin lần này, năm
1894, ông vượt một ngọn đèo cao ước lượng 1200m. Yersin đến Diom, một làng trên
cao nguyên ĐơnDương(Dran). Từ Diom ông đến DanKia. Từ DanKia băng qua cao
nguyên ĐắcLắc, KonTum, đến tận Attopeu và kết thức tại Tourane(ĐàNăng) vào
thượng tuần tháng 5-1894. Đến HongKong ngày 15-6-1894, Yersin khám phá ra vi
trùng dịch hạch.
Du lịch trên giấy, trên bản đồ thú vị như vậy! Trở lại chuyện
Yersin khám phá TâyNguyên qua đất ĐắcLắc. Ông qua đèo KhánhDương? Có 2 lần
Yersin băng qua đó. Lần thứ nhất vào năm 1892. Yersin qua vùng DắckLắc, đến
Stung Treng bên bờ sông MêKong. Lần thứ 2 vào khoảng tháng7-8 năm 1893, Yersin
thăm tù trưởng M’Siao người Bih mà ông đã làm quen lần thám hiểm năm 1892.
Vài hàng thay lời kết luận.
Dạy sử địa không khách quan, định hướng phục vụ chính trị làm mất
hứng thú học môn này. Người đi du lịch sẽ dốt sử địa. Sự thiếu hiểu biết sử địa
vùng miền mà mình đến làm mất một phần hứng thú khi đi du lịch. Phần còn lại
chỉ thỏa mãn nhu cầu ăn sang mặc đẹp ngủ ngon mà thôi.
Một ngày cuối Đông 2018 chuẩn bị
lên DaLat tham gia Ngày Hội Ngộ Đồng Môn của CGS SPQN hàng năm tại DaLat.
Ongbatampy.
Vào link sau đây xem videoclip minh họa:
https://www.youtube.com/watch?v=0FZHIyPjRoU
Vào link PhuYen AnhDep TrangChu để xem các bài viết liên quan.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét