BẾN XUÂN-CÂU CHUYỆN TÌNH.

Bến Xuân là tên một ca khúctừ lâu tôi ưa thích nhưng không biết câu chuyện tình ẩn ở bên trong. Vào trang Chim Về Núi Nhạn đọc bài “Bến Xuân-Mối Tình Câm của nhạc sĩ Văn Cao”của Đoàn Minh Hùng, tôi mới nhận ra một câu chuyện tình lãng mạn.

Thưởng thức ca khúc bây giờ trở nên tăng lên gấp bội bỡi câu chuyện tình chàng và nàng. Nhà chàng ở bến sông, sơn thủy hữu tình, có chiếc cầu soi nước. Nàng đến với chàng chỉ có mỗi một lần nhưng họ yêu nhau đắm đuối. Họ dìu nhau rong chơi trong khung cảnh hữu tình với chim muôn sông nước núi đồi. Họ đã cho nhau, cho nhau tình cảm dạt dào, trao nhau những lời âu yếm khiến chim muôn phải ghen tuông hạnh phúc của họ. Chỉ có thế, chỉ đến đây rồi câu chuyện tình vụt tắt, dang dở. Nàng trở lại nhà thì vắng chàng(em vắng tôi một chiều) và chàng trở lại nhà thì hết tuổi thanh xuân, trở thành khách du nhuộm đầy nét phong sương, nhìn cảnh cũ mà ngại ngùng nhìn lại bến xuân: “Người đi theo mưa gió xa muôn trùng, lần bước phiêu du về chốn cũ…mây núi đồi chập chùng…liễu dương hơ tóc vàng…Gội áo phong sương du khách còn ngại ngùng nhìn bến xuân.”

Đoàn Minh Hùng mô tả bức tranh tình lãng mạn: Nàng đến nhà chàng một ngày nắng đẹp. Nhìn lán rừng phía bên kia thấy những đàn chim tung cánh hót ca như đón chào đôi trai tài gái sắc. Cành đào loang nắng làm ửng hồng má thắm của nàng. Hàng dương liễu buông tóc vàng hơ nắng.

Hồn xuân chợt ngây ngất bỡi mùi hương của thiếu nữ như trầm vương. Họ bẽn lẽn và ngại ngùng dìu nhau bên dốc suối ven đồi. Trộm nhìn nàng, chàng thấy đôi mắt nàng long lanh như dáng bóng thuyền soi trên nước. Áo nàng thì rung rinh trong gió xuân. Tác giả viết nói đó là câu chuyện tình của Văn Cao. Thiếu nữ là con nhà giàu, hát hay, được nhiều nghệ sĩ say đắm như nhạc sĩ Hoàng Qúy và một nam ca sĩ thời danh. Cả 2 là bạn của VC và cả hai là người tình của thiếu nữ. VC thì nhà nghèo và là bạn của người tình của thiếu nữ, cho nên VC  còn lại ở bên lề câu chuyện tình của họ như màn sương mênh mông che phủ cánh rừng, như cánh buồm nâu trên lớp sóng xuân, như tiếng chim oanh lẻ bạn u ú giọng não lòng, như cánh nhạn vào mây thiết tha lưu luyến tình xưa.

Cảm cái cảnh lãng mạn của ca khúc, tôi tìm hiểu hoàn cảnh sáng tác của bài ca qua các trang webs, thì biết thiếu nữ tên là Hoàng Oanh(ca sĩ) và nam ca sĩ nổi danh nói trên kia là  Kim Tiêu. Ca sĩ Hoàng Oanh(HO) là con nhà giàu, hát hay, yêu ca hát, mến tài nghệ sĩ(Hoàng Qúy, Kim Tiêu và Văn Cao). Trang mạng viết nói Kim Tiêu(KT) và Hoàng Qúy(HQ) đều đem lòng yêu mến Hoàng Oanh. KT, HQ đều tâm sự điều này với VC. Một thời gian sau, gia đình KT mang lễ vật đến ăn hỏi HO. Vì nhà gái thách cưới quá cao nên KT không lấy được HO. Sau đó tiểu thư HO lên xe hoa về với HQ. Chỉ được ít lâu thì HQ chết vì bịnh viêm phổi. VC thì nhà nghèo và biết hai bạn mình cũng yêu HO “nên tình trong như đã, mặt ngoài còn e.”

Một trang mạng viết nói HO đến thăm VC một lần duy nhất ở Bến Ngự, Hải Phòng. Lần gặp đó VC nhớ suốt đời và ghi vào ca khúc Bến Xuân, tặng cho HO. Hôm ấy trời nóng, VC cởi trần, mằm bò ra sáng tác ca khúc Bến Xuân trong căn nhà chật chội. HO ngồi quạt. VC thổ lộ tình cảm yêu HO trong cái giới hạn biết hai người không thể thuộc về nhau vì biết hai bạn mình cũng yêu HO. VC ước gì được HO ngồi bên cạnh quạt cho chàng sáng tác và ngồi làm mẫu để chàng vẽ tranh. Trái lại trang mạng Dân Trí, tác giả Đào Bích dẫn lời họa sĩ Văn Thảo, con trai của Văn Cao, cho biết người con gái(HO) đến nhà VC trong một hoàn cảnh khác. HO muốn biết tình cảm thực sự của VC, đã trốn gia đình đến nhà VC để mong có một lời giải đáp. Lúc HO đến, VC đang mặc quần đùi, áo may ô ngồi bơm nước. Ông lúng túng, xấu hổ, vội đi lấy quần áo dài mặc vào. Cuộc gặp cũng chỉ diễn ra trong im lặng. Cô gái chờ đợi một lời hẹn từ VC. Trang mạng viết tiếp nói “đáp lại chỉ là ánh mắt của một gã si tình, nhưng nhút nhát. ” Họa sĩ Văn Thao nói nhà ông bà nội lúc đó nghèo lắm, nhạc sĩ chưa có điều kiện lấy vợ và vì HO là con nhà quí tộc. Nhạc sĩ lo sợ sự không thành. Trang mạng này cũng còn cho biết Bến Xuân là bến Bính vào mùa Xuân. Wikipedia thì nói nơi gặp là bến đò Rừng. Nàng đến gặp chàng vào đầu thập niên 1940s. Năm 1947 VC gặp lại nàng ở Việt Trì. Nàng ở trong ban ca kịch kháng chiến. Trang mạng khác viết nói VC trong một lần trao đổi với ca sĩ Ánh Tuyết nói có một cô gái yêu VC. Một lần cô gái đến thăm ông rồi sau đó đi luôn, chỉ còn lại Bến Xuân.

Bình luận ca khúc. Với chi tiết trên đây thì ta thấy ẩn bên trong ca khúc Bến Xuân là một câu chuyện tình dang dở của đôi trai tài gái sắc ở cái tuổi mới lớn. Vì dang dở nên tác giả mới ghi lại một bức tranh tình tuyệt đẹp(“Tình mất vui khi đã vẹn câu thề/Đời chỉ đẹp những khi còn dang dở-Ngập Ngừng-Hồ Zdếnh”).

Để cảm nhận cho hết cái hay cái đẹp trong ca khúc Bến Xuân(BX) ta nên đề cập đến hai ca từ có hai nghĩa trong BX là “bến” và “mùa.” Thơ của Hồ Xuân Hương hay độc đáo là chứa từ có 2 nghĩa. Nghĩa chỉ bức tranh sự và vật trong thiên nhiên và bức tranh sex ẩn tàng chỉ cơ quan sinh thực khí nam nữ và tính giao của nó. Ví dụ “lắt léo cành thông cơn gió thốc/Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo” mô tả cảnh đẹp cây cỏ gió sương ở Đèo Ba Dội lồng cảnh giao hoan đôi nam nữ yêu nhau đắm đuối trao thân cho nhau ở đỉnh điểm cuộc tình. Cành thông ở trên cao và ở thể động tượng trưng nam tính. Lá liếu ở dưới thấp, thể tĩnh tượng trưng nữ tính. “cơn gió thốc” và “đầm đìa” tương trưng họ đến đỉnh điểm. Ở đây “bến” chỉ cái bến sông mà cũng có nghĩa là bến tình. Và mùa thì cũng vậy. Mùa là bốn mùa và là mùa tình ái, nùa giao hoan.

Nhập đề tác giả viết: “nhà tôi bên chiếc cầu soi nước/Em đến tôi một lần” giới thiệu địa điểm và nhân vật chính. Tiếp theo mô tả khung cảnh khái quát xung quanh là chim rừng họp đàn trên khắp bến xuân, từng đôi tung cánh trắng. Thật là bức tranh nên thơ trong trắng như mối tình đầu. Dù tả cảnh có nổi bậc củng chỉ là phần cảnh bên ngoài. Phần tả nội tâm mới đậm đà sâu sắc. Có hiểu tình tiết như nói trên ta mới cảm nhận được tâm sự của tác giả gởi gắm trong ca khúc. Em chỉ đến có mỗi một lần rồi để nỗi nhớ thương luyến tiếc triền miên như hình ảnh chiếc cầu và dòng nước trôi qua cầu. Đó là ý nghĩa thứ 2 của chiếc cầu và dòng nước không mô tả cảnh sông nước mà tả nội tâm của tác giả. Gặp một lần là gì cố định như chiếc cầu và dòng nước trôi qua cầu là thứ gì triền miên. “Buông vội vòng tay, em quên anh như nước qua cầu- Ca khúc Như Nước Qua Cầu-Châu Việt Cường.” Hình ảnh chiếc cầu và nước trôi qua cầu phản ảnh nội tâm ngóng trông và đợi chờ sâu thẳm khôn nguôi “sông này chảy một dòng thôi/Mây đầu sông thẳm, tóc người cuối sông-Động Hoa Vàng-Pham Thiên Thư.”Lấy cái gì để mà mô tả tình chàng dành cho nàng đây? Chẳng phải VC tâm sự nỗi lòng với ca sĩ Ánh Tuyết: “Có một cô. Cô ấy yêu tôi rồi một lần nọ cô đến thăm tôi, rồi sau đó cô ra đi luôn, chỉ còn lại bến xuân!”Lấy chiếc cầu và dòng nước trôi qua cầu để ghi lại tình của chàng nhạc sĩ Văn Cao dành cho ca sĩ Hoàng Oanh.

“Họp đàn trên khắp bến xuân”là đoạn tả cảnh nơi gặp gỡ nhưng cũng nói lên sự kết đôi, kết bạn trai gái. Mượn đàn chim để mà mô tả nhân vật trong chuyện tình mà thôi. Đến ca từ “từng đôi, tung cánh trắng”thì ta thấy đúng là hình ảnh cặp “bồ”, cặp bạn, cặp “đôi” thật. Ca từ “ríu rít ca”nói lên sự khắn khít cặp đôi. Ca từ “khe khẻ ca ù ú”nói lên cái thì thầm, thủ thỉ như rót mật vào lòng của những kẻ một khi yêu nhau, muốn cả không gian chung quanh chỉ dành riêng cho họ.

“Cành đào rung nắng chan hòa”là đoạn mô tả cảnh mùa xuân nhưng cũng là để tả nhân vật nữ, khách má hồng. Có bản viết “hoen nắng” hay “loang nắng.”Gì gì đi nữa cũng nói lên hình ảnh thiếu nữ liễu yếu đào tơ, môi son má phấn tương ánh hồng với hoa đào. Thấy hoa đào thì nghĩ ngay đến má hồng của thiếu nữ “Khứ niên kim nhật thừ môn trung/Nhân diện đào hoa tương ánh hồng/ nhân diện bất tri hà xứ khứ/Đào hoa y cựu tiếu đông phong-Thôi Hộ-Đề Đô thành Nam Trang.”Lấy tích này Nguyễn Du viết “hoa đào năm ngoái”để diễn tả hình ảnh nàng Kiều ở trong ký ức của Kim Trọng(KT) khi KT ghé thăm nhà Kiều hơn một năm xa cách: “2747-Trước sau nào thấy bóng người/Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông.”“Chim ca thương mến/chim ngân xa U ú ù u ú.” Tác giả vẫn còn dùng hình ảnh chim để tả nhân vật nữ. Chim ở đây là ca sĩ Hoàng Oanh mà giọng hát oanh vàng làm chàng say mê đắm đuối, gieo thương mến vào lòng chàng.

“Hồn mùa ngây ngất trầm vương”là câu tả cảnh mùa xuân là mùa trăm hoa đua nở tỏa hương thơm, mùa của sự sinh sôi nảy nở, tái sinh sau mùa thu và mủa đông chết. “Mùa” bây giờ có nghĩa thứ 2 là chỉ một đoạn, một thời kỳ sinh lý sinh học, một giai đoạn phát triển, thanh xuân dậy thì nẩy nở, giai đoạn của sự chín mùi thể xác lẫn tâm hồn. Ca từ “trầm vương” đẫn đến cái liên tưởng đến mùi con gái tỏa ra trong văn cảnh tả sự yêu đương đến đỉnh điểm như Đoàn Minh Hùng viết trên đây:“Hồn xuân chợt ngây ngất bỡi mùi hương của thiếu nữ như trầm vương.”Tương tự Nguyễn Du mô tả chỗ Kim-Kiều thề thốt quấn quít bên nhau bỡi câu: “454-Dải là hương lộn bình gương bóng lồng.”Hai người quyện sát vào nhau tuy hai mà như một. Hương thơm của 2 dải lụa dùng làm thắt lưng của chàng và nàng trộn lẫn vào nhau và gương soi thì lồng ảnh của cả hai người vào một.

“Dìu nhau theo dốc mới/nơi ven đồi.”Bây giờ tác giả mới mô tả hai nhân vật chính của câu chuyện tình. Từ trước chỉ mượn văn tả cảnh để nói lên mối tình thơ mộng. Vì ca từ tả nhân vật quá ít nên một thời ta chỉ thấy Bến Xuân của Van Cao là cái bến đẹp thuần túy với sông nước núi non chim muôn mà thôi. Đọc giả, thính giả khống thấy bến tình.

“Đến đây chân bước cùng ngập gừng.”Đến đây là đến đâu. Để trả lời ta đọc lại câu liền trước:“còn thấy chim ghen lời âu yếm.”Cuộc hẹn hò đi rong chơi của đôi trai gái đến chốn bồng lai sơn thủy để tỏ tình lưu luyến, để ái ân mà chỉ mượn hình ảnh chim muôn để mô tả, thì không ai nghĩ “đến đây”là đến bến tình lai láng, mà chỉ nghĩ “đến đây” là chỗ cái dốc núi ven đồi khô khan, vô hồn, không có câu chuyện tình yêu đương sướt mướt đã từng xảy ra ở đó. Tức cảnh sinh tình“1244-Người buồn, cảnh có vui đâu bao giờ-Truyện Kiều.”Cảnh vui thì mở cờ ở trong bụng. Dìu nhau đi chơi suốt dọc bức tranh sơn thủy mô tả trên kia thì đến đây biển tình trở nên dậy sóng. “Đến đây”là đến bây giờ đây, tại dốc suối này, tình đã chín muồi và dậy sóng. Tình không còn “tình trong như đã, mặt ngoài còn e” nữa mà được thổ lộ tràn trề ra bên ngoài khiến chim muôn trông thấy mà ghen. Cảm cái tình bên trong đã dậy sóng, đã lên đỉnh điểm nên họ mới trở nên e thẹn với nhau làm cho chân bước phải ngập ngừng. Nhân vật nam bấy giờ mới nhận ra hết cái đẹp, cái quyến rũ mình ở người nữ từ lâu chàng đã đem lòng thương mến.

“Mắt em như dáng thuyền soi nước.
Tà áo em rung trong gió nhẹ, thẹn thùng ngoài bến xuân.” Bến xuân là bến sông nước của thiên nhiên ở ngoài kia hay là cái giây phút rung động xao xuyến ở trong lòng nàng? Gió nhẹ làm “tà áo em rung” là hình ảnh rung động ở bên ngoài hay là hình ảnh biển tình ở bên trong vì gió tình mà dậy sóng? Có phải đó là Bến Xuân của Văn Cao? Bây giờ ta mới hiểu ra ca khúc là một câu chuyện tình sử được nhạc sĩ ghi lại bằng âm thanh. Bến Xuân VC dấu ở trong lòng đố ai mà biết!

“Sương mênh mông che lấp kín non xanh.
Ôi cánh buồm nâu
còn trên lớp sóng xuân.”Bến Xuân chỉ dậy lên chỉ có mỗi một lần rồi vụt tắt để lại “sương mênh mông che lấp”, che lấp biển tình một lần dậy sóng. “kín non xanh.” Non xanh là cả khối tình câm lặng ở bên dưới. Bấy giờ mới thấy le lói chiếc buồm nâu dật dờ trên biển tình đã im sóng. Biển tình chỉ dậy lên có mỗi một lần rồi im sóng. Ca từ “em đến tôi một lần” ở đoạn nhập đề mới được hiểu ra. Ôi là câu tán thán nói lên sự tiếc nuối, tiếc nuối khối tình to nhưng không được viên mãn, không có hậu, không được lâu. Không có câu chuyện kể trên đây thì làm sao người ta thưởng thức được chiều sâu của ca khúc, hiểu được ý của tác giả gởi gắm ở đoạn này.

Tại sao không phải là lá buồm trắng như thông thường mà là lá buồm nâu trông như chiếc lá úa mùa thu rơi rụng? Sóng tình sôi nổi khi xuân sang rồi tan biến khi thu đến. Kẻ si tình “vẫn đứng trông” hay “ngại ngùng nhìn Bến Xuân”, bất lực đối với dòng thời gian như nước chảy qua cầu. Gió Thu của tản Đà diễn tả được nỗi lòng của tác giả VC.”Trận gió thu phong rụng lá vàng/Lá rơi hàng xóm, lá bay sang/Vàng bay mấy lá năm già nửa/Hờ hững ai xui thiếp phụ chàng/ Trận gió thu phong rụng lá hồng/lá bay tường bắc lá sang đông/Hồng bay mấy lá năm hồ hết/ Thơ thẩn kìa ai vẫn đứng trông.” Hình ảnh kẻ si tình “Thơ thẩn kìa ai vẫn đứng trông” trong Gió Thu giống hệt cảnh “Gột áo phong sương, du khách còn ngại ngùng nhìn bến xuân”ở kết luận ca khúc Bến Xuân. Cuộc tình có sôi nổi, có tuyệt đẹp thật nhưng cũng chỉ ngắn ngủi như gió thoảng như mây bay thôi. Trận gió thu thổi qua rụng là vàng thì năm già nửa, thổi lại làm rụng lá hồng thì năm hồ hết. Thơ thẩn kìa ai(Văn Cao) vẫn đứng trông.

“Ai tha hương nghe ríu rít oanh ca/
cánh nhạn vào mây thiết tha/
lưu luyến tình vừa qua.” Đây là đoạn mô tả nổi luyến tiếc mối tình vừa qua quá ngắn ngủi. “Ai tha hương” là Văn Cao. “Oanh ca”là nàng ca sĩ Hoàng Oanh. “Cánh nhạn”là hình ảnh nhạc sĩ Văn Cao. Một khi “sương mênh mông” che lấp biển tình oanh ca thì cánh nhạn bay vào đám mây thiết tha luyến tiếc cho mối tình đã qua. Lời 2 của bài hát.

Lời 2 không còn “gin”của Văn Cao nữa. Lời 2 được thêm vào sau này. Một số ca từ mới được thêm vào và thêm ý của Phạm Duy nữa. Đây là đoạn mô tả chàng và nàng sau khi lưu lạc giang hồ theo kháng chiến trở về bến cũ(Ôi lũ chim giang hồ, bao cánh đang cùng dật dờ trên khắp cố đô-Đàn Chim Việt-Văn Cao).

“Nhà tôi sao vẫn còn ngơ ngác,
em vắng tôi một chiều.” Khi nàng trở về bến cũ thì chàng đã đi xa. Nhà của ông thì ngơ ngác không biết đôi uyên ương đã biến mất nơi nao. Bến nước thì tiêu điều còn hằn in nét đáng yêu. Hình ảnh đôi uyên ương cũ lại hiện ra và tiếng thỏ thẻ yêu đương ngày nào nghe còn âm vang văng vẳng. “Từng đôi chim trong nắng, khe kẽ ru ù ú.” Nghĩ lại mà rơi lệ như lá rụng mùa thu “Lệ mùa rơi lá chan hòa.” Tiếng chim hót bây giờ chỉ gieo thêm thương nhớ mà thôi. ”Chim gieo thương nhớ, chim ngân xa ù ú.” “Hồn mùa ngây ngất về đâu.” Mùa ở đây là mùa yêu đương, mùa tình ái, mùa dậy thì, mùa ở cái tuổi mới lơn. Mùa tuổi thanh xuân ngây ngất trước đây nay bay về đâu?

“Người đi theo mưa gió xa muôn trùng, lần bước phiêu du về chốn cũ” Bây giờ thật sự ta mới nhận ra lời 2 mô tả cảnh nhân vật trong câu chuyện tình sử trở về bến cũ. Đến đây thì thấy núi đồi chập chùng chứ không còn thấy thơ mộng như trước đây nữa. Hình dáng người nữ lại hiện ra dưới hình ảnh mái tóc quyến rũ mà chàng từng mê mệt. Hình dáng người nữ trông có vẻ buồn rã rượi “Liễu dương hơ tóc vàng trong nắng.”Viết tới đây tôi liên tưởng tới một nhân vật nữ mà Nguyễn Bính cũng mê mệt vì mái tóc suông mượt mà như tơ, buông lơi như khóm liễu cành dương buông lá “Tại sao không thấy nàng cười, khi hong tơ ướt ra ngoài mái hiên?-Cô Hàng Xóm-Nguyễn Bính” Nhân vật nữ ở đây cũng buồn như thế.

“Gội áo phong sương, du khách còn ngại ngùng nhìn bến xuân.” Hình ảnh của nhân vật nam thấy cũng chẳng vui vẻ gì hơn. Dù có gội rửa lớp phong sương bụi trần theo năm tháng thì cũng không còn tươi trẻ như những ngày còn xuân. Trông Bến Xuân(bến tình) mà ngại ngùng.

Mùa Họp Bạn CGSSP QN-2017 tại DacLac, Ongbatampy. Mời vào link sau đây xem videoclip minh họa ca khúc Bến Xuân.

https://www.youtube.com/edit?o=U&video_id=Kqf0YvseLeA

Posted in: